Jak tu od zimnych ogrodniczych i partyzanckich poranków przejść płynnie do warsztatowej sali, na której będzie mowa o PRZYJEMNOŚCI?

Widniejące powyżej flance pomidorów ‘Krakusów’ na Zabłociu, w donicach po dawnym Miraculum (nomen omen), to już historia.
W tym momencie w donicach są kwiaty rozsadzone inaczej niż rozmieścił je oddział pod dowództwem Psa Ogrodnika, wychodzi na to, że ogrodniczych partyzantów grasuje po mieście więcej… Może zamiast przesadzać wpadliby w sobotę do Muzeum?

Skierujmy zatem uwagę na to, czego o roślinach można dowiedzieć się od etnobotaników! W sobotnie popołudnie, między 16.00 a 17.30 w Muzeum Etnograficznym, w Domu Esterki ul. Krakowska 46 spotkamy się i z etnobotaniką, i z roślinami, i z przyjemnością. Będzie to popołudnie dla zmysłów, i dla umysłu. W planach prywatne testy konsumenckie i poszukiwanie własnego smaku. A nawet niespodzianki!

Koniecznie zapiszcie się wcześniej – czekamy do 16.00 w piątek. Tel. 12 430 60 23 lub sekretariat@etnomuzeum.eu

Bilety po jedyne 7 zł, bilety rodzinne (czyli dwie osoby dorosłe + dziecko albo dwoje dzieci + osoba dorosła): 15 zł, każda następna osoba dopłaca 7 zł.

Następne spotkanie z końcem czerwca, tematem będą granice i rośliny stojące na ich straży, wyznaczające przejścia. Poszukamy roślin granicznych (i nie chodzi tylko o żywopłot przy Muzeum).

Eksperyment to hasło, które otwiera cykl spotkań z wątkami poruszanymi w książce o ogródkach działkowych, opartej na badaniach realizowanych przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie w ramach projektu „dzieło-działka”. Przed nami w czerwcu spotkanie o fotografii, wrześniowe o wolności i ziemi, i październikowe o samym procesie badań.

Fragment z okładki:

W książce znajdziemy eseje, artykuły naukowe czy projekty artystyczne, ukazujące różne aspekty działkowego życia. Mnogość wątków tu zawartych przyprawia o zawrót głowy: od historycznego kontekstu narodzin idei działki poprzez kwestie prawne dotyczące własności ziemi i nierównej walki, jaką działkowcy toczą z silniejszymi deweloperami, refleksję na temat roli i rodzajów roślin uprawianych na działce (oraz tego, co o nich myślą i mówią sami działkowcy), zagadnienia działkowej wynalazczości oraz inspiracji, jaką czerpią z działek artyści, aż po kwestie czysto egzystencjalne związane z pamięcią, obecnością, samotnością, upływem czasu.

Zapraszamy!

W wiedeńskiej dzielnicy muzeów, w Centrum Architektury AzW przygotowano dużą wystawę poświeconą historii idei uprawiania ziemi w przestrzeni miejskiej. Kuratorka, Elke Krasny, wraz z dużym międzynarodowym zespołem ekspertów, prezentuje współczesne i historyczne przypadki z Chicago, Lipska, Wiednia, Nowego Jorku, Paryża, Hong Kongu, Istambułu, Porto Allegre, Hawany czy Quitro. Ekspozycja opowiada o organizujących się wokół tej idei grupach, nieformalnych inicjatywach i przestrzeniach jakie dzięki ich działaniom powstały. To inne niż znane z oficjalnej wykładni spojrzenie na urbanistykę, które stawia przed widzami pytanie: czego można się nauczyć z tych oddolnych inicjatyw? Jak architekci mogą się posłużyć wypracowanymi w różnych zakątkach świata rozwiązaniami?

Przed wejściem ustawiono sprytną instalację nawadniającą szereg donic z ogródkiem najwyraźniej „w procesie”, tu coś wyrosło bardziej, w innym pojemniku mniej. Instalacja nawadniająca to zlepek rozmaitości zrecyklingowanych, które poskładane w całość, działają. Po wejściu na teren wystawy znajdujemy się w dużej hali, poprzedzielanej siatką ogrodzeniową (wykorzystano rzeczywiste ogrodzenia używane przez wiedeński ZIKiT), na niej zaczepiono rośliny w osłonkach ze ściętych butelek PET. Co jakiś czas bileterka wyrusza z konewką na obchód. Sala jest wysoka i doświetlona, zapewne w czerwcu rośliny te będą jeszcze wyraźniej obecne.

Każdy wykrojony siatką rewir to osobny świat oddolnego działania, zbudowany ze zdjęć, informacji na planszach, krótkich filmów i nagrań. W środku siedziska ze starych szafek. Obok głównej obszernej sali w podłużnym pawilonie prezentowana jest praca fotograficzna, kilkadziesiąt zdjęć bram ogródków działkowych w Wiedniu. Pierwsze chwile na wystawie to historia ruchu działkowego w oparciu o niemieckojęzyczne archiwalia z Lipska (gdzie istnieje muzeum ogródków działkowych), z Wiednia ale i wypowiedzi współczesnych działkowców.

Samo dokładne obejrzenie całości zajmuje około 3 godzin. To duża porcja wiedzy i wiele spotkań z prezentowanymi na wystawie bohaterami miejskiego ogrodnictwa. Zapadają w pamięć tureccy ogrodnicy z Istambułu i uszczuplany teren ogrodów z powodu rozbudowy infrastruktury sportowej.

Wystawie towarzyszy książka, którą tworzą eseje opisujące wszystkie prezentowane przypadki. Także tutaj głównym redaktorem jest Elke Krasny. Autorami współpracownicy zaangażowani w projekt. O czym poczytamy? W eseju kuratorki projektu przybliżającym historię zielonej idei w mieście o tym, że

ogrodnictwo daje siłę i moc do działania.

W innych tekstach: o greckim pawilonie na 12 biennale architektury w Wenecji, Arka. Stare nasiona dla nowych kultur metropolii, autorstawa architektów Phoebe Giannisi i Zissisa Kotionisa. W tekście Nieformalne zmienia się w główny nurt. O miejskim dizajnie między romantyzacją a realnością miasta (Anke Hagemann) o przenikaniu obrzeży kultury spontanicznego recyklingu do głównych nurtów wizualnych architektury czy mody. Jest i tekst historyczny poświęcony działkom w Lipsku. Znajdziemy również fotograficzną prezentację bram ogrodów działkowych Wiednia (seria Uny Steiner). Poczytamy o Rekreacji jako funkcji publicznej w miejskich społecznościach w eseju Jane Addams, noblistki, pierwszy raz opublikowanym w 1912 roku w American Journal of Sociology. Jest esej poświęcony sytuacji żywnościowej Wiednia po I wojnie światowej i ratunku jaki nadszedł z miejskich ogródków (Klaus Novy). Poczytamy o budowniczych tymczasowych foliowych bud i namiotów, całych miasteczek, które zamieniają się w trwałe i pełne życia domostwa – w Tokio, w Limie czy w innych miejscach. Dowiemy się inicjatywach holenderskich, brytyjskich, francuskich współcześnie realizowanych w opozycji wobec narzucanego inwestorskiego charakteru nowej architektury wielkich miast. Odwiedzimy Sarigöl w Istambule, niewielką dzielnicę 3 tysięcy domów zbudowanych bez administracyjnego prawa do budowy ale za to w oparciu o zwyczajowe prawo zajęcia terenu (gecekondular). Poczytamy o miejskich uprawach rolniczych od Hawany do Milwaukee. Odwiedzimy zakątki Azji i Ameryki Południowej. W sumie 350 stron przygody z żywotnym, zielonym obliczem urbanizmu. Książka dostępna w bibliotece naszego Muzeum.

Mimo, że w krótkim wstępie pióra Dietmara Steinera, dyrektora AzW i osoby, która przyczyniła się do powstania dzielnicy muzeów pada deklaracja, że Centrum Architektury to nie jest miejsce o jakiejś ideologicznej orientacji to czytamy również, że

architektura jest jak jedzenie,

jej wpływ na codzienne życie jest ogromny. Przekaz projektu Hands-on Urbanism należy rozumieć jako wyzwanie i afirmację prawa mieszkańców miast do unikalnych, własnych praktyk oddolnego urbanizmu, dodałabym, że agraryzmu również. W czasie przeobrażeń społecznych, hasło wzięcia ziemi w mieście we własne ręce świetnie się wpisuje w potrzeby miszkańców (od niedawna wg ONZ więcej ludzi na kuli ziemskiej mieszka w miastach niż poza nimim).

Film o wystawie, rozmowa z kuratorką: Hands-On Urbanism 1850-2012 The Right to Green

Pokażemy na niej zdjęcia Aleksadra Duraja, intrygujący portret działkowców i działek. Jest to nasycona barwami i emocjami opowieść o granicy i o nawiązywaniu więzi. Przemówią też sami działkowcy – będzie można posłuchać fragmentów nagrań zarejestrowanych podczas badań. Widzowie będą też mogli zobaczyć kilka przedmiotów z tworzonej przez MEK kolekcji poświęconej działkom i wspólnie z nami zastanowić się, jakie tropy interpretacyjne można z nich wysnuć.

Wyniki badań zaprezentuje książka. Autorami są zaangażowani w badania antropolodzy, etnografowie, etnobotanicy, a także badacze uprawiający socjologię, kulturozawstwo, filolodzy, historyk sztuki. W książce znajdziemy teksty bezpośrednio oparte o badania „dzieło-działka”, jak i nawiązujące do samej idei działki, działkowej praktyki czy procesu badań. Pokazujemy także fotografie artystów, dla których ogródki działkowe stanowią inspirację.

Rozpoczynający się sezon jest okazją do przeprowadzenia zmian na działkach. Jak skłonić przy tym działkowców do czynnego udziału w poprawie wizerunku ogrodów działkowych w społeczeństwie?

Autorzy, Sławomir Milewski i Dominik Taraska zapowiadają, że w kolejnych numerach podadzą przykłady modernizacji. Co jest najpilniejsze?

Z przeprowadzonych badań sondażowych wynika, że najbardziej pilnymi do poprawienia kwestiami w tym zakresie są: stan techniczny i estetyka altan, ogrodzeń, małej architektury, wygląd, forma i dobór roślin ozdobnych i sadowniczych, usytuowanie i zagospodarowanie rabat. Ważna jest także poprawa funkcji ekologicznej działki, polepszenie porządku i ładu przestrzennego, a także nadanie całości czytelnej kompozycji.
Padają propozycje, aby spojrzeć na działkę, która zapewne wydaje się działkowcowi najpiękniejsza, z dozą samokrytyki. Podczas remontu tanią papę na remontowanym dachu zastąpić gontem bitumicznym. Wizerunek działki może poprawić zastosowanie kostki brukowej, gotowych, impregnowanych fabrycznie i efektownie barwionych elementów drewnianych jak np. pergole, trejaże, meble ogrodowe. Warto wygospodarować na działce trawnik i obsadzać jego obrzeża a nie zapełniać dosadzaniem każdy wolny skrawek.

To tylko niektóre ze szkicowo zaproponowanych rozwiązań. W kwietniowym numerze znajdziemy propozycje modernizacji dotyczące układu przestrzennego.

PZD planuje na rok 2012 ofensywę wydawniczą. Już dostępny jest tom Vademecum działkowca, poradnik obejmujący wszystkie aspekty funkcjonowania działki. Program modernizacji działek w ROD przyjęto podczas Krajowej Rady 24 lutego.

Podjęta uchwała o modernizacji ma na celu doprowadzić zagospodarowanie działek do wysokiego poziomu estetycznego, funkcjonalnego i ekologicznego. Program przewiduje powszechny przegląd działek w całej Polsce.

53 projekty modernizacyjne zawiera Album zagospodarowania działek, który ukazał się w lutym w nakładzie niemal dwudziestu tysięcy egzemplarzy, dostępny w każdym ROD. Umieszono w nim także 17 projektów specjalistycznych, np. działki dla rodziny z małymi dziećmi, wraz z katalogiem zastosowanych roślin. Zmodyfikowano również stronę internetową Krajowej Rady PZD.

Czyżby działki jakie dane było nam poznać podczas badań „dzieło-działka” właśnie zmierzały w nowym kierunku? Rozpoznana samowystarczalność, szukanie kreatywnych i tanich rozwiązań opartych na recyklingu, wolna od narzuconej konwencji i dominujących estetycznych stylów swoboda kreowania własnego miejsca być może w pewnej części zostanie poddana nowym estetycznym rygorom. Jak będą zapatrywać się na te pomysły sami działkowcy? Uważam, że to bardzo ciekawy moment dla ruchu działkowego, ciekawe co przyniesie wprowadzanie w życie tej strategii.

Dla wychowania dzieci gwałtownych, fantastycznych, namiętnych, rozpieszczonych i zgrymaszonych życiem w czterech ścianach niezbędne są zabawy i prace w ogrodzie. Z dzieci takich wyrastają dorośli nerwowi i niezadowoleni z życia.

O problemie biofobii (między innymi) mówiono podczas I Ogólnopolskiej Konferencji Hortiterapii 15 marca 2012 roku. Ciekawych wątków było znacznie więcej. Przypomniano o założeniach leczniczych krakowskiego Szpitala im. Babińskiego (szpitala psychiatrycznego zaprojektowanego z myślą o hortiterapii, aż trudno uwierzyć, że te piękne szklarnie na terenie obiektu stoją dziś nieużywane!), zaprezentowano ośrodki, które praktykują hortiterpię (np. niemal 2 tys. hektarów biodynamicznych upraw w zachodniopomorskim, w Juchowie, okolice Szczecinka, prowadzone przez Stowarzyszenie Demetr i Fundację im. Stanisława Karłowskiego czy praktyki Fundacji Brata Alberta w Warsztacie Terapii Zajęciowej w podkrakowskich Radwanowicach). Relacja z krakowskiego projektu pilotażowego prowadzonego w Ogrodzie Botanicznym przedstawiła dr n. med. Grażyna Staudt-Spychałowicz.

Ciekawe wystąpienie z zakresu zagospodarowania terenu w prowadzeniu hortiterapii i terenoterapii prezentowały dr inż. arch. Kamila Adamczyk (Uniw. Przyrodniczy Wrocław, w oparciu o swoją pracę doktorską) oraz dr Lucyna Górska-Kłęk (AWF Wrocław). Autorki krytycznie zestawiły stosowane w różnych ośrodkach narzędzia terapeutyczne (wiele przykładów z południa Niemiec ale i z londyńskiego Thrive Battersea), akcentowały dobór rozwiązań wobec określonych grup odbiorców. Wyniki badań mają być ogłoszone drukiem w przyszłym roku.

Prezentując podczas konferencji przykład autorefleksji działkowców uczestniczących w badaniach „dzieło-działka” chcieliśmy wskazać na profilaktyczne i autoterapeutyczne właściwości ogrodów działkowych. Hortiterapia rozpowszechniła się w USA w latach sześćdziesiątych gdy użyto jej jako wsparcia dla weteranów wojennych wojny wietnamskiej. Wydawać się może, że ogródki działkowe w Europie odegrały taką rolę w czasach po II wojnie światowej. Widać to wyraźnie na polskim przykładzie, refleksje te wynikają z badań jakie prowadziliśmy w 2009 i 2010 roku.

Organizatorzy konferencji, a więc dr Bożena Szewczyk-Taranek, prof. Anna Bach z Uniwersytetu Rolniczego, ekipa z Ogrodu Botanicznego i z Wojewódzkiego Specjalistycznego Szpitala Dziecięcego im. Św. Ludwika w Krakowie, zapowiedzieli powstanie stowarzyszenia, które hortiterapię będzie w Polsce upowszechniać.

Dopisek: Hortiterapia raz jeszcze 4.04.2012
Niedawna konferencja o hortiterapii, wzbudziła zainteresowanie także redakcji „działkowca”. W krótkim podsumowaniu zauważono naszą prezentację o walorach terapeutycznych ogrodów działkowych, którą wraz z dr Piotrem Klepackim z Ogrodu Botanicznego, biorącym udział w projekcie „dzieło-działka”, przygotowaliśmy. Cytowane wystąpienie Działkowanie jako forma profilaktyki i terapii. Wyniki badań w ramach projektu „dzieło-działka” skupiało się na potencjale ogródków działkowych jako miejscu o walorach autoterapeutycznych.

Juz za 2 miesiące w publikacji prezentującej wyniki naszych badań będzie można przyjrzeć się z bliska historiom działkowym, które zebrane w 400 stronicową książkę dokumentują, interpretują i przybliżają świat działek i jego osadzenie w historii.

Stała wystawa Garden Museum pokazuje poprzez ogrodnicze narzędzia, podręczniki, wszelkie około-ogrodnicze artefakty kształtowanie się w Anglii ogrodniczych pasji. XIX-wieczne noże, pazurki, naczynia, miarki na nasiona, liczydło do zielonego groszku, konewki, stracha na ptaki w kształcie kota, szklany prostownik do ogórków, kosiarki, pierwsze szafki sklepowe na sprzedaż nasion, katalogi ogrodowe, fotografie ale i dzieła sztuki za temat mające ogrodnictwo. Dzięki proponowanej ścieżce zwiedzania można śledzić jak zawód robotnika ogrodowego zmieniał się w szanowaną profesję.

Muzeum powstało w 1977 roku, 3 lata później założono ogród. Położone jest w wyjątkowym miejscu. Dzielnica Lambeth jest częścią południowego Londynu. Tu stoi zaadoptowany na potrzeby muzeum porzucony kościół St’Mary (już w XII wieku stała tutaj świątynia), usytuowany na lewym brzegu Tamizy, na przeciw Parlamentu. Niewielki ogród to dawny cmentarz, gdzie pielęgnuje się nieco tajemniczy nagrobek Johna Tradescant’a(1570-1638), pierwszego w historii brytyjskiego ogrodnictwa tak znaczącego ogrodnika i „łowcy roślin”. Ten podróżnik (zachowały się jego zapisy z podróży do arktycznej Rosji z 1618 roku, podróżował do Algierii, brał udział w wyprawach przeciwko piratom), zwoził okazy przyrodnicze oraz etnograficzne, które gromadził w swoim domu w Lambeth, pozyskiwał je także od przyjaciół, takich jak John Smith, którego dary stworzyły zbiory amerykańskie. Jego Gabinet Osobliwości był pierwszym w Anglii otwartym dla publiczności muzeum. Zbiory trafiły do Oxfordu, do otwartego w XVIII wieku muzeum uniwersyteckiego Ashmolean Museum.

Od 2008 roku Muzeum Ogrodów przeżywa drugą młodość, uznawane za jedno z najlepszych londyńskich małych muzeów. Do kwietnia można oglądać wystawę poświęconą idei zieleni i miast „Od Miasta-Ogrodu do Zielonego Miasta”, prezentującą ostatnie 150 lat kultywowania tej idei.

14 sierpnia, między 11.00 a 13.00 w Gazeta Cafe przy ul. Brackiej 14 w Krakowie razem z antropolożką Dorotą Majkowską-Szajer i etnobotanikiem Piotrem Klepackim poprowadzimy warsztaty dla dzieci i dorosłych, których bohaterem będą bukiety święcone na Zielną. Można przynieść swoje rośliny. Można będzie wyjść z przygotowanym własnym bukietem! Zapraszamy.

Bukiety święcone tego dnia, ten zmysłowy religijny konkret, to żywa tradycja (współczesne bukiety bada dr Łukasz Łuczaj nawiązując do badań założyciela muzeum Seweryna Udzieli). Komponuje się je zwykle z roślin z najbliższego otoczenia. Działkowcy święcą bukiety z roślin rosnących na działkach, rolnicy święcą zboża, rośliny ozdobne, zioła a także warzywa i owoce. To także czas dożynek, dla osób religijnych moment podziękowania za zbiory i obfitość przyrody. Etnograficzne opisy mówią o tym, że w bukiecie nie brakuje zazwyczaj żyta, owsa i pszenicy, makówki, jabłek nabitych na patyk czy marchewki z nacią, nie brakuje i wrotyczu, krwawnika, bożego drzewka-bylicy, macierzanki, szałwii, ruty, piołunu, kopru czy ważnej w folklorze słowiańskim kaliny. Są rudbekie, floksy, aksamitki, georginie, nagietki. Zasuszony, wiszący na domu bukiet chroni od burz, ocielonej krowie dawano do picia pokruszonych roślin poświęconych na Zielną, okadzano palonymi na pokrywce roślinami dom i stajnie między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem, aby się złe nie trzymało.

Jest to najstarsze maryjne święto w kalendarzu, od V wieku kościoły wschodu, od VII wieku kościół katolicki uroczyście je obchodzą, choć dogmat o Wniebowzięciu przyjęto w 1950 roku. Zanim nadeszło chrześcijaństwo, Słowianie także czcili swoje bóstwa urodzaju. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa przenikanie się wiary z grecką tradycją filozoficzną było faktem, jedna od drugiej nawzajem czerpały. W czasach przed Chrystusem Rzymianie czcili Dianę, utożsamianą z Artemidą, boginię księżyca, narodzin i łowów. Uroczystość przypadała na 13 sierpnia, czcili ją niewolnicy w świątyni na Awentynie zbudowanej przez króla Serwiusza Tulliusza. Wszystkie boginie w jakiś sposób odnoszące się do urodzaju, władczynie życia i śmierci – na przykład Artemida, Demeter, Persefona – to według religioznawców elementy jednego kompleksu wierzeń związanych z Boginią Matką (polecam podręcznik Etnologia religii prof. Andrzeja Szyjewskiego), gdzie autor obszernie prezentuje tą złożoną sprawę i m. in. pisze:

Kult ziemi, zapoczątkowany w czasach rewolucji neolitycznej, niemal bez zmian dotarł do czasów współczesnych, a jego echem jest dziwnie trwały kult Matki Boskiej w kulturze ludowej.

Świątynia Artemidy w Efezie, Wikipedia

Pszenicę udomowiono 10 tysięcy lat temu, współczesne badania genetyczne ujawniły, że ta „udomowiona” pszenica jest najbardziej podobna do roślin rosnących dziko w południowo-wschodniej Turcji w pobliżu granicy z Syrią. To właśnie z tamtych rejonów rozprzestrzenił się kult Magna Mater, charakterystyczny dla społeczności neolitu. Zawsze chodziło o wielość form bóstwa, o moc kreacyjną i wcielenie życia, o cykliczność zamierania i odradzania się świata roślinnego.

Na koniec prezentacja roślin Matki Boskiej, wyodrębnionych przez Seweryna Udzielę przed ponad 100 laty w jego zielniku (zbierał je m. in. we wsiach: Bieżanów, Skawina, Dobczyce, Gdów, Świątniki, Siepraw, Krzesławice) a wydobytych z zielnika przez dr. Piotra Köhlera. Wszystkie ponoć święcono 15 sierpnia.

Osetek Najświętszej Marii Panny - dziewięćsił pospolity (Carlina vulgaris); Włoski Najświętszej Panny Maryi, Włoski Matki Boskiej – wierzbownica gruczołowata (Epilobium adenocaulon); Ziele Matki Boskiej – wierzbówka kiprzyca (Epilobium angustifolium); Pszeniczka Matki Boskiej - szarota błotna (Filaginella uliginosa); Mirt Matki Boskiej – janowiec ciernisty (Genista germanica); Rękawki Matki Boskiej, Sukienki Matki Boskiej, Paluszki Matki Boskiej – goryczka wąskolistna (Gentiana pneumonanthe); Naparstki Matki Boskiej – świerzbnica polna (Knautia arvensis); Gruszki Matki Boskiej – tojeść pospolita (Lisymachia vulgaris); Żytko Matki Boskiej – szarota leśna (Omalotheca sylvatica); Kądziołka Matki Boskiej, Łzy Matki Boskiej – koniczyna polna (Trifolium arvense); Warkocze Matki Boskiej – dziewanna drobnokwiatowa (Verbascum thapsus).