W wiedeńskiej dzielnicy muzeów, w Centrum Architektury AzW przygotowano dużą wystawę poświeconą historii idei uprawiania ziemi w przestrzeni miejskiej. Kuratorka, Elke Krasny, wraz z dużym międzynarodowym zespołem ekspertów, prezentuje współczesne i historyczne przypadki z Chicago, Lipska, Wiednia, Nowego Jorku, Paryża, Hong Kongu, Istambułu, Porto Allegre, Hawany czy Quitro. Ekspozycja opowiada o organizujących się wokół tej idei grupach, nieformalnych inicjatywach i przestrzeniach jakie dzięki ich działaniom powstały. To inne niż znane z oficjalnej wykładni spojrzenie na urbanistykę, które stawia przed widzami pytanie: czego można się nauczyć z tych oddolnych inicjatyw? Jak architekci mogą się posłużyć wypracowanymi w różnych zakątkach świata rozwiązaniami?

Przed wejściem ustawiono sprytną instalację nawadniającą szereg donic z ogródkiem najwyraźniej „w procesie”, tu coś wyrosło bardziej, w innym pojemniku mniej. Instalacja nawadniająca to zlepek rozmaitości zrecyklingowanych, które poskładane w całość, działają. Po wejściu na teren wystawy znajdujemy się w dużej hali, poprzedzielanej siatką ogrodzeniową (wykorzystano rzeczywiste ogrodzenia używane przez wiedeński ZIKiT), na niej zaczepiono rośliny w osłonkach ze ściętych butelek PET. Co jakiś czas bileterka wyrusza z konewką na obchód. Sala jest wysoka i doświetlona, zapewne w czerwcu rośliny te będą jeszcze wyraźniej obecne.

Każdy wykrojony siatką rewir to osobny świat oddolnego działania, zbudowany ze zdjęć, informacji na planszach, krótkich filmów i nagrań. W środku siedziska ze starych szafek. Obok głównej obszernej sali w podłużnym pawilonie prezentowana jest praca fotograficzna, kilkadziesiąt zdjęć bram ogródków działkowych w Wiedniu. Pierwsze chwile na wystawie to historia ruchu działkowego w oparciu o niemieckojęzyczne archiwalia z Lipska (gdzie istnieje muzeum ogródków działkowych), z Wiednia ale i wypowiedzi współczesnych działkowców.

Samo dokładne obejrzenie całości zajmuje około 3 godzin. To duża porcja wiedzy i wiele spotkań z prezentowanymi na wystawie bohaterami miejskiego ogrodnictwa. Zapadają w pamięć tureccy ogrodnicy z Istambułu i uszczuplany teren ogrodów z powodu rozbudowy infrastruktury sportowej.

Wystawie towarzyszy książka, którą tworzą eseje opisujące wszystkie prezentowane przypadki. Także tutaj głównym redaktorem jest Elke Krasny. Autorami współpracownicy zaangażowani w projekt. O czym poczytamy? W eseju kuratorki projektu przybliżającym historię zielonej idei w mieście o tym, że

ogrodnictwo daje siłę i moc do działania.

W innych tekstach: o greckim pawilonie na 12 biennale architektury w Wenecji, Arka. Stare nasiona dla nowych kultur metropolii, autorstawa architektów Phoebe Giannisi i Zissisa Kotionisa. W tekście Nieformalne zmienia się w główny nurt. O miejskim dizajnie między romantyzacją a realnością miasta (Anke Hagemann) o przenikaniu obrzeży kultury spontanicznego recyklingu do głównych nurtów wizualnych architektury czy mody. Jest i tekst historyczny poświęcony działkom w Lipsku. Znajdziemy również fotograficzną prezentację bram ogrodów działkowych Wiednia (seria Uny Steiner). Poczytamy o Rekreacji jako funkcji publicznej w miejskich społecznościach w eseju Jane Addams, noblistki, pierwszy raz opublikowanym w 1912 roku w American Journal of Sociology. Jest esej poświęcony sytuacji żywnościowej Wiednia po I wojnie światowej i ratunku jaki nadszedł z miejskich ogródków (Klaus Novy). Poczytamy o budowniczych tymczasowych foliowych bud i namiotów, całych miasteczek, które zamieniają się w trwałe i pełne życia domostwa – w Tokio, w Limie czy w innych miejscach. Dowiemy się inicjatywach holenderskich, brytyjskich, francuskich współcześnie realizowanych w opozycji wobec narzucanego inwestorskiego charakteru nowej architektury wielkich miast. Odwiedzimy Sarigöl w Istambule, niewielką dzielnicę 3 tysięcy domów zbudowanych bez administracyjnego prawa do budowy ale za to w oparciu o zwyczajowe prawo zajęcia terenu (gecekondular). Poczytamy o miejskich uprawach rolniczych od Hawany do Milwaukee. Odwiedzimy zakątki Azji i Ameryki Południowej. W sumie 350 stron przygody z żywotnym, zielonym obliczem urbanizmu. Książka dostępna w bibliotece naszego Muzeum.

Mimo, że w krótkim wstępie pióra Dietmara Steinera, dyrektora AzW i osoby, która przyczyniła się do powstania dzielnicy muzeów pada deklaracja, że Centrum Architektury to nie jest miejsce o jakiejś ideologicznej orientacji to czytamy również, że

architektura jest jak jedzenie,

jej wpływ na codzienne życie jest ogromny. Przekaz projektu Hands-on Urbanism należy rozumieć jako wyzwanie i afirmację prawa mieszkańców miast do unikalnych, własnych praktyk oddolnego urbanizmu, dodałabym, że agraryzmu również. W czasie przeobrażeń społecznych, hasło wzięcia ziemi w mieście we własne ręce świetnie się wpisuje w potrzeby miszkańców (od niedawna wg ONZ więcej ludzi na kuli ziemskiej mieszka w miastach niż poza nimim).

Film o wystawie, rozmowa z kuratorką: Hands-On Urbanism 1850-2012 The Right to Green

W przyszłym tygodniu startujemy z działaniami wokół wyschniętych klombów w donicach, które zapomniane i przezroczyste, strzegą codziennych ścieżek mieszkańców Krakowa. Niedawno Łucja pisała o idei miejskiej partyzantki ogrodowej, będziemy relacjonować co w klombach piszczy.

Koordynatorem działań jest Pies Ogrodnika, podaję kontakt, pod który można słać zgłoszenia: pies-ogrodnika@o2.pl a dzwonimy tutaj: 500 226 486

Pierwsi chętni już są. Ci, którzy nie będą zwlekać z decyzją otrzymają ogrodniczy ekwipunek: ziemia, sadzonki. Dla wszystkich know-how, help desk, jedym słowem asysta w chłode poranki lub ciepłe wieczory, dla dodania animuszu oczywiście.
Zapraszamy!

Poniżej widać, że od pełnego emocji otwarcia wystawy (dwugodzinna dyskusja z zaproszonymi działkowcami – uczestnikami badań, i z reprezentacją OZ PZD z Krakowa i Wrocławia, oraz Rady Krajowej PZD) minęło już tyle czasu, ile wystarczy by cieszyć się nie tylko siewkami ale i liśćmi. Zdjęcie nadesłała Dorota, ziarenka „czegoś” posiane w sobotę, stan z 4 maja, około 14.00…

ziarenka czegoś po kilku dniach...

Jedną z dobrze rozpoznawalnych form współczesnej, miejskiej partyzantki jest ruch guerrilla gardening. To odrębna, ekologiczna sztuka miejska, u podłoża której leży przekonanie, że życie w mieście może zawierać więcej wolności. Więcej, niż to się wydaje patrząc na zabetonowane i ogrodzone obszary zurbanizowane. Ludzie miasta, odcięci od naturalnej możliwości uprawy i kontaktu z ziemią, tracą nie tylko możliwość wielu ważnych doświadczeń. Zmienia się również – na niekorzyść – jakość wspólnej przestrzeni.

Symbolem wolności, której nie da się powstrzymać, jest – równie podstawowa, jak światło i woda – wegetacja. W guerrilla gardeningu koktajle Mołotowa są zastępowane przez “bomby nasienne”, które – podrzucane w różne nieoczekiwane miejsca w mieście – dają początek kaskadowym zwycięstwom chlorofilu. Taka roślinna partyzantka jest znakiem zdobywania na powrót przestrzeni dla roślin, ale także przypomnieniem o wartości miejsc nie sprywatyzowanych. W neoliberalnej logice racjonalizowania pogłębiających się podziałów społecznych, guerrilla gardening jest jasną wypowiedzią, że alternatywne myślenie jest możliwe.

Jak to wygląda? Wystarczy mały skrawek ziemi, najczęściej tzw. nieużytku. Jeśli zasadzimy tam żonkile, nadal – z punku widzenia oficjalnej wykładni – ta przestrzeń pozostanie nieużytkiem. A jednak będzie całkiem inna.

Partyzanckie ogrodnictwo przypomina ruch działkowy w tym sensie, że wydziera i zagarnia nisze w przestrzeni miejskiej dla wegetacji. Pokazuje, że cywilizowanie nie ma tylko jednej formy i jednego kierunku. Jest dowodem na to, że ogrodnictwo oferuje wyraziste środki ekspresji w sztuce, w której liczy się słuszna sprawa.

Pokażemy na niej zdjęcia Aleksadra Duraja, intrygujący portret działkowców i działek. Jest to nasycona barwami i emocjami opowieść o granicy i o nawiązywaniu więzi. Przemówią też sami działkowcy – będzie można posłuchać fragmentów nagrań zarejestrowanych podczas badań. Widzowie będą też mogli zobaczyć kilka przedmiotów z tworzonej przez MEK kolekcji poświęconej działkom i wspólnie z nami zastanowić się, jakie tropy interpretacyjne można z nich wysnuć.

Wyniki badań zaprezentuje książka. Autorami są zaangażowani w badania antropolodzy, etnografowie, etnobotanicy, a także badacze uprawiający socjologię, kulturozawstwo, filolodzy, historyk sztuki. W książce znajdziemy teksty bezpośrednio oparte o badania „dzieło-działka”, jak i nawiązujące do samej idei działki, działkowej praktyki czy procesu badań. Pokazujemy także fotografie artystów, dla których ogródki działkowe stanowią inspirację.

Andy Goldsworthy Rivers and Tides 2001

kadr z filmu Rivers and Tides 2001

Nurt w jakim tworzy artysta, nazywany land art (sztuką ziemi), skupia różnych twórców. Jednym z pierwszych tworzących w tym duchu jest Richard Long. Wśród polskich przykładów warto przywołać sylwetkę Jacka Tylickiego, i zwrócić uwagę na zainspirowaną ogródkami działkowymi twórczość Jana Bujnowskiego, niektóre z prac pokażemy w naszej książce. Marek Karwala pisząc o postaci związanego z Krakowem artysty podkreślał:

Efekty inwencji działkowiczów zwykł nazywać „instalacjami przedartystycznymi”. Dostrzegł, że spośród figur geometrycznych dominują: koło, prostokąt, trójkąt, ale równie częste jest łamanie proporcji czy gra z nimi (…) Spojrzenie na „sztukę sąsiadów” z perspektywy sztuki współczesnej — mawia Bujnowski — mogłoby sprawić, że np. patyki i sznurki przeznaczone do podwieszania pomidorów, otulone papierami drzewka, firanka rozciągnięta nad poletkiem dla ochrony przed ptakami po zainstalowaniu w galerii zaczęłyby oddziaływać jako obiekty rzeźbiarskie…

Inny obszar sztuki Jana Bujnowskiego to fotografia graficznych struktur suchych trawek i ogrodzeń na szarobiałym śniegu, muzyczny zapis sztuki płotu. Tworzy także instalacje z patyczków, piasku wyrażające energię danego miejsca, kruche i podatne na powiewy wiatru, współgrające z przesuwającym się słońcem, kieruje uwagę na potrzebę wczucia się w miejsce, zasmakowania go.

Odczucie to znane jest niektórym działkowcom, którzy w ogródkowej codzienności niejeden raz pielęgnując rośliny i miejsce, zatapiają się w podobnie zadziwiającej relacji ze światem.

Rozpoczynający się sezon jest okazją do przeprowadzenia zmian na działkach. Jak skłonić przy tym działkowców do czynnego udziału w poprawie wizerunku ogrodów działkowych w społeczeństwie?

Autorzy, Sławomir Milewski i Dominik Taraska zapowiadają, że w kolejnych numerach podadzą przykłady modernizacji. Co jest najpilniejsze?

Z przeprowadzonych badań sondażowych wynika, że najbardziej pilnymi do poprawienia kwestiami w tym zakresie są: stan techniczny i estetyka altan, ogrodzeń, małej architektury, wygląd, forma i dobór roślin ozdobnych i sadowniczych, usytuowanie i zagospodarowanie rabat. Ważna jest także poprawa funkcji ekologicznej działki, polepszenie porządku i ładu przestrzennego, a także nadanie całości czytelnej kompozycji.
Padają propozycje, aby spojrzeć na działkę, która zapewne wydaje się działkowcowi najpiękniejsza, z dozą samokrytyki. Podczas remontu tanią papę na remontowanym dachu zastąpić gontem bitumicznym. Wizerunek działki może poprawić zastosowanie kostki brukowej, gotowych, impregnowanych fabrycznie i efektownie barwionych elementów drewnianych jak np. pergole, trejaże, meble ogrodowe. Warto wygospodarować na działce trawnik i obsadzać jego obrzeża a nie zapełniać dosadzaniem każdy wolny skrawek.

To tylko niektóre ze szkicowo zaproponowanych rozwiązań. W kwietniowym numerze znajdziemy propozycje modernizacji dotyczące układu przestrzennego.

PZD planuje na rok 2012 ofensywę wydawniczą. Już dostępny jest tom Vademecum działkowca, poradnik obejmujący wszystkie aspekty funkcjonowania działki. Program modernizacji działek w ROD przyjęto podczas Krajowej Rady 24 lutego.

Podjęta uchwała o modernizacji ma na celu doprowadzić zagospodarowanie działek do wysokiego poziomu estetycznego, funkcjonalnego i ekologicznego. Program przewiduje powszechny przegląd działek w całej Polsce.

53 projekty modernizacyjne zawiera Album zagospodarowania działek, który ukazał się w lutym w nakładzie niemal dwudziestu tysięcy egzemplarzy, dostępny w każdym ROD. Umieszono w nim także 17 projektów specjalistycznych, np. działki dla rodziny z małymi dziećmi, wraz z katalogiem zastosowanych roślin. Zmodyfikowano również stronę internetową Krajowej Rady PZD.

Czyżby działki jakie dane było nam poznać podczas badań „dzieło-działka” właśnie zmierzały w nowym kierunku? Rozpoznana samowystarczalność, szukanie kreatywnych i tanich rozwiązań opartych na recyklingu, wolna od narzuconej konwencji i dominujących estetycznych stylów swoboda kreowania własnego miejsca być może w pewnej części zostanie poddana nowym estetycznym rygorom. Jak będą zapatrywać się na te pomysły sami działkowcy? Uważam, że to bardzo ciekawy moment dla ruchu działkowego, ciekawe co przyniesie wprowadzanie w życie tej strategii.

Dla wychowania dzieci gwałtownych, fantastycznych, namiętnych, rozpieszczonych i zgrymaszonych życiem w czterech ścianach niezbędne są zabawy i prace w ogrodzie. Z dzieci takich wyrastają dorośli nerwowi i niezadowoleni z życia.

O problemie biofobii (między innymi) mówiono podczas I Ogólnopolskiej Konferencji Hortiterapii 15 marca 2012 roku. Ciekawych wątków było znacznie więcej. Przypomniano o założeniach leczniczych krakowskiego Szpitala im. Babińskiego (szpitala psychiatrycznego zaprojektowanego z myślą o hortiterapii, aż trudno uwierzyć, że te piękne szklarnie na terenie obiektu stoją dziś nieużywane!), zaprezentowano ośrodki, które praktykują hortiterpię (np. niemal 2 tys. hektarów biodynamicznych upraw w zachodniopomorskim, w Juchowie, okolice Szczecinka, prowadzone przez Stowarzyszenie Demetr i Fundację im. Stanisława Karłowskiego czy praktyki Fundacji Brata Alberta w Warsztacie Terapii Zajęciowej w podkrakowskich Radwanowicach). Relacja z krakowskiego projektu pilotażowego prowadzonego w Ogrodzie Botanicznym przedstawiła dr n. med. Grażyna Staudt-Spychałowicz.

Ciekawe wystąpienie z zakresu zagospodarowania terenu w prowadzeniu hortiterapii i terenoterapii prezentowały dr inż. arch. Kamila Adamczyk (Uniw. Przyrodniczy Wrocław, w oparciu o swoją pracę doktorską) oraz dr Lucyna Górska-Kłęk (AWF Wrocław). Autorki krytycznie zestawiły stosowane w różnych ośrodkach narzędzia terapeutyczne (wiele przykładów z południa Niemiec ale i z londyńskiego Thrive Battersea), akcentowały dobór rozwiązań wobec określonych grup odbiorców. Wyniki badań mają być ogłoszone drukiem w przyszłym roku.

Prezentując podczas konferencji przykład autorefleksji działkowców uczestniczących w badaniach „dzieło-działka” chcieliśmy wskazać na profilaktyczne i autoterapeutyczne właściwości ogrodów działkowych. Hortiterapia rozpowszechniła się w USA w latach sześćdziesiątych gdy użyto jej jako wsparcia dla weteranów wojennych wojny wietnamskiej. Wydawać się może, że ogródki działkowe w Europie odegrały taką rolę w czasach po II wojnie światowej. Widać to wyraźnie na polskim przykładzie, refleksje te wynikają z badań jakie prowadziliśmy w 2009 i 2010 roku.

Organizatorzy konferencji, a więc dr Bożena Szewczyk-Taranek, prof. Anna Bach z Uniwersytetu Rolniczego, ekipa z Ogrodu Botanicznego i z Wojewódzkiego Specjalistycznego Szpitala Dziecięcego im. Św. Ludwika w Krakowie, zapowiedzieli powstanie stowarzyszenia, które hortiterapię będzie w Polsce upowszechniać.

Dopisek: Hortiterapia raz jeszcze 4.04.2012
Niedawna konferencja o hortiterapii, wzbudziła zainteresowanie także redakcji „działkowca”. W krótkim podsumowaniu zauważono naszą prezentację o walorach terapeutycznych ogrodów działkowych, którą wraz z dr Piotrem Klepackim z Ogrodu Botanicznego, biorącym udział w projekcie „dzieło-działka”, przygotowaliśmy. Cytowane wystąpienie Działkowanie jako forma profilaktyki i terapii. Wyniki badań w ramach projektu „dzieło-działka” skupiało się na potencjale ogródków działkowych jako miejscu o walorach autoterapeutycznych.

Kampania dotyka czułego ogrodniczego punktu, szkodników. Sposobów na walkę z nimi jest wiele, od ekologicznych po drastyczne, które można nazwać bronią chemiczną. Bez wahania działkowcy do szkodników zaliczą nornicę, ślimaki, kreta i inne zarazy, a nawet zakradające się na działki w Krynicy jeleninie. Dla pszczelarza szkodnikiem będzie sikorka wyjadająca przy oczku ula pszczoły, dla kogo innego kot działkowy polujący na ptaki.

Skąd się wziął krecik w mieście? Wikipedia podaje, że postać Krecika powstała w 1956 roku. Autor postaci, Zdenek Miller, nie raz sięgał po tematy ogrodnicze: ratowanie ogrodu przed buldożerem, naprawianie ogrodowego węża.

wnętrze pokoju imitującego las Krecik w mieście Wyd. Artia

widok z okna mieszkania w bloku Krecik w mieście Wyd. Artia

W 1982 roku powstał pierwszy dłuższy odcinek serii, opowiada przygody Krecika, Jeża i Zajączka w mieście powstałym w miejscu ich lasu. Dostałam piękne wydanie tej książki na 8 urodziny od mojej przyjaciółki z ławki. Z wyczuciem wyrysowana ekologiczna historyjka dziś porusza na nowo kolejne pokolenie dzieci. Genialna jest scena nocnej akcji partyzanckiej na parkingu, kiedy trójka zwierzątek zatkała rury spalinowe zaparkowanych aut skradzionymi serdelkami. Z betonowej pustyni wyratowały bohaterów łabędzie.

Ekologiczne praktyki odstraszania szkodników promowane są w książkach serii „Obrazki dla maluchów”. Francuskojęzyczne dzieci wiedzą, że zagrodzą ślimakom drogę jeśli posypią ziemię kawą, a myszki uciekną na dźwięk furczących plastikowych butelek PET nadzianych na patyczki.

Walka ze szkodnikami seria Obrazki dla maluchów pt. Chrońmy naszą planetę

Działkowcy ekologiczni odstraszają krety wibrującym metalowym prętem, wibracje powoduje nadziana na niego aluminiowa puszka poruszana wiatrem. Krecia muzyka. Poniżej fragment wypowiedzi działkowca z ROD im. Lewińskiego w Krakowie, wywiad prowadziła Patrycja Cembrzyńska:

Chcąc mieć działkę, to jest dużo do opowiadania. Ktoś pomyśli, o, że działkę… to się nic nie robi. To jest, proszę panią, cała przyroda. Tego trzeba lubić… Mówić do tego. Nawet się przeżegnać, żeby mi to urosło. Żeby mi tu te gady, krety i te inne nie wyryły. Widzi pani puszki od piwa daję… druty… (…) dźwięki… jak wiatr… mysior poczuje, że szeleszczy, tak on już ucieka. A sąsiadka nie dała, to takie kopce tam miała. Mówi: „Panie Leszku, jak Pan ma ładnie, trawnik, a u mnie to co metr kopce”. „Pani sąsiadko! Trzeba druty powbijać. No i puszki, albo może… tak… żeby to dzwoniło. Przyjdzie wiatr, trochę podzwoni, uciekną”. Mówi: „A no dobryś Pan jest, Pan wygonił od siebie do mnie”. A ja: „A trudno, ja nie będę wszystkim… tylko tak doradzam!” (…)