14 sierpnia, między 11.00 a 13.00 w Gazeta Cafe przy ul. Brackiej 14 w Krakowie razem z antropolożką Dorotą Majkowską-Szajer i etnobotanikiem Piotrem Klepackim poprowadzimy warsztaty dla dzieci i dorosłych, których bohaterem będą bukiety święcone na Zielną. Można przynieść swoje rośliny. Można będzie wyjść z przygotowanym własnym bukietem! Zapraszamy.

Bukiety święcone tego dnia, ten zmysłowy religijny konkret, to żywa tradycja (współczesne bukiety bada dr Łukasz Łuczaj nawiązując do badań założyciela muzeum Seweryna Udzieli). Komponuje się je zwykle z roślin z najbliższego otoczenia. Działkowcy święcą bukiety z roślin rosnących na działkach, rolnicy święcą zboża, rośliny ozdobne, zioła a także warzywa i owoce. To także czas dożynek, dla osób religijnych moment podziękowania za zbiory i obfitość przyrody. Etnograficzne opisy mówią o tym, że w bukiecie nie brakuje zazwyczaj żyta, owsa i pszenicy, makówki, jabłek nabitych na patyk czy marchewki z nacią, nie brakuje i wrotyczu, krwawnika, bożego drzewka-bylicy, macierzanki, szałwii, ruty, piołunu, kopru czy ważnej w folklorze słowiańskim kaliny. Są rudbekie, floksy, aksamitki, georginie, nagietki. Zasuszony, wiszący na domu bukiet chroni od burz, ocielonej krowie dawano do picia pokruszonych roślin poświęconych na Zielną, okadzano palonymi na pokrywce roślinami dom i stajnie między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem, aby się złe nie trzymało.

Jest to najstarsze maryjne święto w kalendarzu, od V wieku kościoły wschodu, od VII wieku kościół katolicki uroczyście je obchodzą, choć dogmat o Wniebowzięciu przyjęto w 1950 roku. Zanim nadeszło chrześcijaństwo, Słowianie także czcili swoje bóstwa urodzaju. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa przenikanie się wiary z grecką tradycją filozoficzną było faktem, jedna od drugiej nawzajem czerpały. W czasach przed Chrystusem Rzymianie czcili Dianę, utożsamianą z Artemidą, boginię księżyca, narodzin i łowów. Uroczystość przypadała na 13 sierpnia, czcili ją niewolnicy w świątyni na Awentynie zbudowanej przez króla Serwiusza Tulliusza. Wszystkie boginie w jakiś sposób odnoszące się do urodzaju, władczynie życia i śmierci – na przykład Artemida, Demeter, Persefona – to według religioznawców elementy jednego kompleksu wierzeń związanych z Boginią Matką (polecam podręcznik Etnologia religii prof. Andrzeja Szyjewskiego), gdzie autor obszernie prezentuje tą złożoną sprawę i m. in. pisze:

Kult ziemi, zapoczątkowany w czasach rewolucji neolitycznej, niemal bez zmian dotarł do czasów współczesnych, a jego echem jest dziwnie trwały kult Matki Boskiej w kulturze ludowej.

Świątynia Artemidy w Efezie, Wikipedia

Pszenicę udomowiono 10 tysięcy lat temu, współczesne badania genetyczne ujawniły, że ta „udomowiona” pszenica jest najbardziej podobna do roślin rosnących dziko w południowo-wschodniej Turcji w pobliżu granicy z Syrią. To właśnie z tamtych rejonów rozprzestrzenił się kult Magna Mater, charakterystyczny dla społeczności neolitu. Zawsze chodziło o wielość form bóstwa, o moc kreacyjną i wcielenie życia, o cykliczność zamierania i odradzania się świata roślinnego.

Na koniec prezentacja roślin Matki Boskiej, wyodrębnionych przez Seweryna Udzielę przed ponad 100 laty w jego zielniku (zbierał je m. in. we wsiach: Bieżanów, Skawina, Dobczyce, Gdów, Świątniki, Siepraw, Krzesławice) a wydobytych z zielnika przez dr. Piotra Köhlera. Wszystkie ponoć święcono 15 sierpnia.

Osetek Najświętszej Marii Panny - dziewięćsił pospolity (Carlina vulgaris); Włoski Najświętszej Panny Maryi, Włoski Matki Boskiej – wierzbownica gruczołowata (Epilobium adenocaulon); Ziele Matki Boskiej – wierzbówka kiprzyca (Epilobium angustifolium); Pszeniczka Matki Boskiej - szarota błotna (Filaginella uliginosa); Mirt Matki Boskiej – janowiec ciernisty (Genista germanica); Rękawki Matki Boskiej, Sukienki Matki Boskiej, Paluszki Matki Boskiej – goryczka wąskolistna (Gentiana pneumonanthe); Naparstki Matki Boskiej – świerzbnica polna (Knautia arvensis); Gruszki Matki Boskiej – tojeść pospolita (Lisymachia vulgaris); Żytko Matki Boskiej – szarota leśna (Omalotheca sylvatica); Kądziołka Matki Boskiej, Łzy Matki Boskiej – koniczyna polna (Trifolium arvense); Warkocze Matki Boskiej – dziewanna drobnokwiatowa (Verbascum thapsus).

Autorka fotografii, Joanna Parketny napisała:

Ogródki znajdują się pomiędzy szeregiem starych gregoriańskich domów, a wybudowanym w 1956 roku osiedlem. Dawniej płynęła tędy rzeka New River a wzdłuż jej brzegów szła ścieżka zwana wdzięcznie Willow Walk, którą to nazwę zastąpił współczesny Aden Terrace.

To jeden z 738 ogródków działkowych, jeden z najmniejszych, jakie są rozsiane po całym Londynie. Powstał w miejscu kanału doprowadzającego wodę pitną od XVII w dla rozrastającego się miasta. Jak to często z działkami bywa, także i w tym przypadku była to rekultywacja.

Na stronie Towarzystwa Ogródków Działkowych dzielnicy Hackney można nie tylko obejrzeć inne ogródki północno-wschodniego Londynu, ale także wejrzeć w codzienne życie działkowców: najbliższe zebranie w środę o 19.00…

Można zamówić darmowy kompost z odpadków spożywczych od organizacji East London Food Recycling Partnership, skorzystać z porady jak założyć działkę na balkonie, czy poczytać o zatruciu gleby toksycznym obornikiem, w którym odkryto składniki obecne w środkach do selektywnego zwalczania chwastów (te same popularne herbicydy stosuje się w Polsce pod nazwami: „smok” czy „lancet”).

Można również dowiedzieć się, że w północnym Londynie na liście oczekujących na działkę czeka się 40 lat (!), polecam także raport Wiele do stracenia o problemie likwidacji ogródków działkowych w londyńskiej metropolii.

Podczas jednego z ostatnich spotkań z moimi rozmówcami otrzymałam zdjęcie satelitarne działki. Miało ono obrazować obecny jej stan. Jednak po krótkiej analizie zdjęcia, okazało się, że bynajmniej nie jest ono aktualne. Układ grządek, klombików, a nade wszystko kształt motylka, wszystko to wskazywało, że zdjęcie zostało zrobione już dawno, jakieś trzy lata temu. Wtedy to po raz pierwszy pomyślałam sobie o zdjęciu satelitarnym jako o potencjalnym eksponacie, przedstawieniu zatrzymanej w miejscu ulotności.

Działka jest przestrzenią nawarstwiających się zmian; terenem wielkich wzrostów i spektakularnych upadków; powstających z mozołem, misternych kwietnych instalacji, które po chwili triumfu szybko gasną, kruszeją, ustępując miejsca kolejnym, które już pną się ku słońcu. Działka jest przestrzenią walki chaosu z porządkiem, wobec których tylko nieliczne elementy pozostają niewzruszone. Cała pozostałość ulega wobec tych sił, poddając się jej przekształceniom. I nawet te pozornie obojętne elementy, takie jak altanka, stare drzewo, czy dawno już przecież skonstruowana pompa, w swym leniwym tempie też nie pozostają takie same, choć zmienność ta jest zazwyczaj mniej widowiskowa.
Zimą uczestnicy tej zadziwiającej aktywności znikają, chowając się pod ziemię… jedynym śladem, który świadczy o ich wielkości są kamienne granice, wypełnione pozornie martwą ziemią. I wszystko wtedy jest oczekiwaniem, narastającym wraz z temperaturą napięciem, przed kolejnym starciem.

Czy zatem nie powinniśmy zastanowić się nad archeologią działki, dzięki której potrafilibyśmy odtworzyć jej dzieje? Archeologii, dzięki której jej historyczność nie byłaby już tylko kwestią ulotnej pamięci działkowego Demiurga. Obawiam się jednak, że na nic tu praca archeologów, ślady działkowych dramatów nie sięgają głęboko w ziemię. Nie da się odtworzyć zmienności linii granicznych wytyczonych przez wędrujące kamienie; na podstawie składu próchnicy nie można określić koloru tulipanów, które rosły tu na wiosnę, trzy lata temu. Jedynym świadectwem jej przeszłości są te fotografie, również satelitarne, które zatrzymały na wieczność ten właśnie moment, gdy jej teraźniejszość, jeszcze nie przekształciła się w jej przeszłość.

Jeszcze w pąkach, lada moment przeobrażą się w puszyste, bladoróżowe i pąsowe, słodkopachnące kwiatowe kule. Nigdy nie było ich tak dużo jak teraz. Musi być ich dużo, bo pachnieć muszą nie tylko na działce czy w stołowym pokoju. Już drugi sezon rosną głównie dla pani Stefanii. Za parę dni całe ich naręcza ozdobią Jej grób na pobliskim cmentarzu. Kochała kwiaty, a o piwonie dbała najbardziej. W kwietniu rosły dla Niej tulipany, teraz konwalie i jej ulubione piwonie, potem mąż przyniesie Jej lilie, kosaćce, irysy, a jeszcze potem kolorowe astry. Wszystkie dla żony, bo tak kochała działkę i kwiaty.

Na podstawie samego wyglądu możemy wiele powiedzieć o charakterze ogrodu, a nawet o osobie, która się nim opiekuje.

Zwróć uwagę na powierzchnię trawnika w stosunku do wielkości działki, jaka jest struktura pionowa roślin w ogrodzie, czy znajdziesz tam drzewa, krzewy, rośliny zielne, pnącza? Które z nich przeważają? Zobacz, czy jest żywopłot.

Co możemy ustalić na podstawie tych obserwacji: czy jest to ogród rekreacyjny, rekreacyjno-ozdobny, ozdobny, ozdobno-produkcyjny, produkcyjny.

Ogród rekreacyjny odznacza się dominantą trawnika, inne rośliny zepchnięte są na margines. Obecne są w nim również nieliczne rośliny wieloletnie, takie jak niewymagające krzewy i drzewa spełniające rolę parasoli. Praca w takim ogrodzie jest minimalna, ogranicza się do utrzymania trawnika, niewiele jest w nim narzędzi ogrodniczych (lub zupełny ich brak, poza np. kosiarką).

W ogrodzie rekreacyjno-ozdobnym prawdopodobnie przeważają rośliny wieloletnie (drzewa, krzewy, pnącza, rośliny zielne bulwiaste i cebulkowe, które odradzają się co roku). Dominują rośliny ozdobne, mogą to być egzotyczne krzewy, o dużych, kolorowych kwiatach. To, czy rośliny wydają owoce jadalne, nie liczy się zanadto. Ogród taki wymaga więcej pracy niż rekreacyjny, ale można ją wykonać z powodzeniem raz na miesiąc lub nawet rzadziej.

Ogród o czystej funkcji ozdobnej niezwykle trudno spotkać w ogródkach działkowych. Rośliny ozdobne mogą być wieloletnie lub roczne. Rośliny roczne trzeba wysiać każdej wiosny, wymagają generalnie więcej pracy, przez fakt, że trzeba przygotować glebę do wysiewu, wysiać, rośliny małe są bardziej narażone na eliminację przez chwasty, wymagają częstszego podlewanie. Rośliny wieloletnie można prowadzić na różne sposoby: pozwolić im rosnąć tak jak chcą i przybierać takie kształty jakie „pragną”, zaś opadłych liści i uwiędłych gałązek jesienią nie usuwać. Niektórzy działkowicze wycinają swoje krzewy w fantazyjne kształty, drzewa przycinają, by nie rozrastały się za bardzo i nie rzucały zbyt dużego cienia, przekwitniętym kwiatom obrywają „główki”, podsypują rośliny nawozem, opryskują je, dla swych pnączy budują fantazyjne podpórki.

W ogrodzie ozdobno-produkcyjnym jest znacznie mniej miejsca dla trawnika niż w poprzednich typach ogródków. Rośliny produkcyjne to najczęściej rośliny jadalne. Można zaobserwować, które dominują: wieloletnie krzewy (porzeczka, agrest, aronia, borówka amerykańska, malina, etc.), drzewa owocowe, wieloletnie rośliny zielne (truskawki, poziomki), rośliny jednoroczne. Niektóre rośliny mogą spełniać zarówno funkcję ozdobną i produkcyjną, np. kalina koralowa, rokitnik, dereń jadalny i inne. Niektórzy ogrodnicy mogą jednak ignorować fakt, że dana roślina jest jadalna. Pozwalają by owoce zostały zjedzone przez ptaki, lub opadły na ziemię, sami zaś cieszą się głównie jej wyglądem, zapachem, itp. Rośliny roczne produkcyjne to głównie warzywa. Wymagają one większego nakładu pracy niż wymienione wyżej rośliny wieloletnie. Można jednak zaobserwować różne ciekawe praktyki w ich uprawie jak ściółkowanie, podsypywanie kompostem, tworzenie grządek, uprawę roślin w dużych skrzyniach, tworzenie konstrukcji podporowych, podlewanie „gnojówką” z pokrzywy.

W ogrodzie o przeznaczeniu czysto produkcyjnym dominować będą grządki, krzewy i drzewa, które dają jadalne owoce, nadające się do spożycia na świeżo i do przetworów. Kwiaty ozdobne będą uprawiane głównie na handel, lub dla uzyskania jakiś innych korzyści. W ogrodzie produkcyjnym jest miejsce dla roślin rocznych i wieloletnich. Na działkach tego typu można zaobserwować ciekawe konstrukcje mające na celu odstraszać szkodniki, w tym ptaki żywiące się przysmakami ludzi, np. czereśniami, czy też inne konstrukcje mające odstraszać gryzonie np. puszki na drutach wbitych w kretowizny.

Żywopłoty chronią ludność miast przed hałasem i kurzem (do pewnego stopnia), ponadto stwarzają przyjazne warunki do życia dla małych zwierząt. Żywopłoty mogą być wykonane z różnych roślin. Niektóre wymagają przycinania dwa razy do roku, inne nie wymagają żadnej modyfikacji. Osoby, które chcą mieć działkę o charakterze naturalistycznym prawdopodobnie wybiorą żywopłot mniej wymagający, taki żywopłot wymaga jednak więcej miejsca.

B. Kategorie użytkowe roślin i co się za tym kryje

Najważniejsze kategorie użytkowe roślin spotykane na działkach to: jadalne, ozdobne, lecznicze, odstraszające szkodniki, użyźniające glebę, miododajne. Niektóre rośliny mają więcej niż jedną funkcję.

Występowanie roślin użytkowych, o określonych funkcjach powiązane jest na ogół z oczekiwaniami działkowców, z ich potrzebami, ze statusem społecznym, charakterem pracy. Mogą to być rośliny przeznaczone na handel: kwiaty, warzywa, zioła; lub na użytek własny, dla rodziny, sąsiadów, znajomych, o przeznaczeniu rytualnym („kwiaty na ołtarz”, na cmentarz, do poświęcenia w dniu Matki Boskiej Zielnej, itp.)

W przypadku ogrodów przydomowych badania etnobotaniczne z regionu Niemiec pokazały, że zachodzi korelacja między statusem społeczno-ekonomicznym ich właścicieli i kompozycją oraz składem roślinnym ogrodu. Dla osób o wyższym statusie ogród stanowi część reprezentacyjną, może nawet być czymś na kształt przedłużenia ich salonu. W tego typu ogrodach znajdziemy głównie rośliny ozdobne (kolorowe, duże kwiaty), sporo gatunków egzotycznych, ozdobne iglaki (tuje, cisy, jałowce, cyprysy). Wyraźna przewaga roślin wieloletnich nad jednorocznymi i krzewów nad roślinami zielnymi. Pytanie: czy zachodzi podobna korelacja między statusem społeczno-ekonomicznym działkowca a składem roślinnym i kompozycją jego działki?

Przewaga roślin wieloletnich (drzew, krzewów, bylin) na działce może świadczyć o tym, że dana osoba wkłada mniej pracy w utrzymanie działki, niż przy uprawie roślin jednorocznych. Wybór roślin wieloletnich może być jednak podyktowany preferencjami natury estetycznej, tradycją rodzinną, innymi (np. miłośnik róż uprawiający na działce głównie różne ich odmiany).

To jak działka wygląda: jak jest rozplanowana, jakie rośliny się na niej znajdują, może znaleźć odzwierciedlenie w opowieściach o niej, w deklaracjach działkowca na temat czasu i zaangażowania w pracę na niej.

Pobierz pdf Ogólnie o roślinach na działce

Teczkę i kilka gazet nosić ze sobą w miarę możliwości na każde spotkanie z działkowcami. Po zebraniu roślin należy je wysuszyć. Robimy to zmieniając gazety codziennie, teczkę mocno przyciskać ciężkimi przedmiotami.

Układanie roślin:
- jeśli roślina jest nieduża, wówczas kilka sztuk ułożyć na gazecie

- jeśli jest zbyt długa, to zgiąć ją w kształcie V, N, M

- jeśli jest zbyt długa i mocno liściasta, przeciąć na pół lub na trzy części i ułożyć je obok siebie

- jeśli liść rośliny jest bardzo duży i nie mieści się na gazecie, można go złożyć tak, by widoczna była podstawa liścia, jego czubek i ogólny kształt. Pamiętać by duże liście mocno przyciskać, żeby się nie fałdowały. Dodatkowo można obłożyć je ligniną. W ten sposób szybciej wyciągniemy z nich wodę

- pnącze, które naturalnie zgina się, może zostać w kształcie litery U

- liście tak ułożyć by nie nachodziły na siebie, niektóre odkręcić, by widzieć spodnią część, to samo z kwiatami. Niektóre płatki kwiatów otworzyć, by widzieć ich wnętrze (pręciki, słupki). Z kwiatami należy obchodzić się bardzo delikatnie, gdyż ich „kompletność” bywa często kluczowa dla zidentyfikowania danej rośliny

- przy układaniu roślin na gazecie pamiętać o tym, że powinny one w miarę możliwości zachować naturalny kierunek liści, pędów, i innych części. Kwiaty zwieszone, powinny pozostać zwieszone, a kwiaty wyprostowane powinny pozostać proste

- jeśli roślina ma bardzo wąskie liście lub zwijające się (dotyczy to głównie traw), lub jeśli jest bardzo ciepło i zerwana roślina szybko więdnie, wtedy można zmoczyć ją wodą lub włożyć do lekko namoczonej gazety, to pomoże w rozprostowaniu poszczególnych jej części.

- jeśli roślina jest zbyt rozłożysta, o bardzo rozgałęzionych pędach, wtedy można niektóre pędy i liście powycinać, ale w taki sposób by nie pozbawić ich cech (charakterystycznych form pędów i liści), np. odcinając liść pozostawić fragment jego ogonka przy okazie, na znak, że kiedyś tam wyrastał organ.

- owoce, jeśli są grubsze niż 2-3 cm., tniemy wzdłuż lub wszerz. Możemy zrobić małą kopertę, w którą włożymy owoce, które odpadły podczas suszenia rośliny.

- iglaki podczas suszenia „sypią się”, wiec od początku trzymać je w czymś na kształt koperty z gazety.

Etykiety:
Do zebranej, ułożonej na gazecie rośliny wkładamy etykietkę na której zapisujemy:
- nazwę rośliny, lub nazwy jeśli badany wymienia ich więcej

- miejsce zebrania

- datę

- imię i nazwisko osoby, która zebrała

- rodzaj rośliny: drzewo (podać orientacyjnie wysokość), krzew (wysokość w przybliżeniu), roślina zielna, pnącze

- kolor kwiatu lub owocu

- imię i nazwisko informatora (na użytek własny i innych badaczy, aby dane o roślinie można odnieść do konkretnego okazu)
Etykietę przekładamy wraz z rośliną do suchych gazet, nie rozdzielamy okazu od jego opisu.

Dodatkowe informacje:
Zebrać po 2 okazy, jeśli jest to możliwe.
Rośliny zbieramy najlepiej w kwiecie i/lub owocu. Jeśli nie kwitnie, gdy chcemy ją zerwać,wówczas czekamy do następnego spotkania, albo pytamy właściciela, kiedy można się spodziewać kwitnienia. Jeśli nie uda się zebrać rośliny w kwiecie i owocu, to zbieramy taką jaka jest. Pamiętać należy, że wszystkie rośliny mają kwiaty i owoce, czasem tylko bardzo małe i ledwie dostrzegalne.

Bibliografia:
Drobnik Jacek 2009, Zielnik i zielnikoznawstwo, Wydawnictwo Naukowe PWN
Dla tych którzy chcieliby na poważnie zabrać się za oznaczanie:
Rutkowski Lucjan 2004, Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, Wydawnictwo Naukowe PWN
Mniej poważnie (po kolorach kwiatów) popularnonaukowe (czyt. pobieżne) przewodniki.
Osobiście polecam, choć nie ręczę czy się sprawdzi na działce:
Szwedler Inga, Sobkowiak Mirosław 1998, Spotkania z przyrodą – Rośliny, MULTICO Oficyna Wydawnicza

Pobierz pdf Jak zbierać i przygotowywać zielnik