Dla wychowania dzieci gwałtownych, fantastycznych, namiętnych, rozpieszczonych i zgrymaszonych życiem w czterech ścianach niezbędne są zabawy i prace w ogrodzie. Z dzieci takich wyrastają dorośli nerwowi i niezadowoleni z życia.

O problemie biofobii (między innymi) mówiono podczas I Ogólnopolskiej Konferencji Hortiterapii 15 marca 2012 roku. Ciekawych wątków było znacznie więcej. Przypomniano o założeniach leczniczych krakowskiego Szpitala im. Babińskiego (szpitala psychiatrycznego zaprojektowanego z myślą o hortiterapii, aż trudno uwierzyć, że te piękne szklarnie na terenie obiektu stoją dziś nieużywane!), zaprezentowano ośrodki, które praktykują hortiterpię (np. niemal 2 tys. hektarów biodynamicznych upraw w zachodniopomorskim, w Juchowie, okolice Szczecinka, prowadzone przez Stowarzyszenie Demetr i Fundację im. Stanisława Karłowskiego czy praktyki Fundacji Brata Alberta w Warsztacie Terapii Zajęciowej w podkrakowskich Radwanowicach). Relacja z krakowskiego projektu pilotażowego prowadzonego w Ogrodzie Botanicznym przedstawiła dr n. med. Grażyna Staudt-Spychałowicz.

Ciekawe wystąpienie z zakresu zagospodarowania terenu w prowadzeniu hortiterapii i terenoterapii prezentowały dr inż. arch. Kamila Adamczyk (Uniw. Przyrodniczy Wrocław, w oparciu o swoją pracę doktorską) oraz dr Lucyna Górska-Kłęk (AWF Wrocław). Autorki krytycznie zestawiły stosowane w różnych ośrodkach narzędzia terapeutyczne (wiele przykładów z południa Niemiec ale i z londyńskiego Thrive Battersea), akcentowały dobór rozwiązań wobec określonych grup odbiorców. Wyniki badań mają być ogłoszone drukiem w przyszłym roku.

Prezentując podczas konferencji przykład autorefleksji działkowców uczestniczących w badaniach „dzieło-działka” chcieliśmy wskazać na profilaktyczne i autoterapeutyczne właściwości ogrodów działkowych. Hortiterapia rozpowszechniła się w USA w latach sześćdziesiątych gdy użyto jej jako wsparcia dla weteranów wojennych wojny wietnamskiej. Wydawać się może, że ogródki działkowe w Europie odegrały taką rolę w czasach po II wojnie światowej. Widać to wyraźnie na polskim przykładzie, refleksje te wynikają z badań jakie prowadziliśmy w 2009 i 2010 roku.

Organizatorzy konferencji, a więc dr Bożena Szewczyk-Taranek, prof. Anna Bach z Uniwersytetu Rolniczego, ekipa z Ogrodu Botanicznego i z Wojewódzkiego Specjalistycznego Szpitala Dziecięcego im. Św. Ludwika w Krakowie, zapowiedzieli powstanie stowarzyszenia, które hortiterapię będzie w Polsce upowszechniać.

Dopisek: Hortiterapia raz jeszcze 4.04.2012
Niedawna konferencja o hortiterapii, wzbudziła zainteresowanie także redakcji „działkowca”. W krótkim podsumowaniu zauważono naszą prezentację o walorach terapeutycznych ogrodów działkowych, którą wraz z dr Piotrem Klepackim z Ogrodu Botanicznego, biorącym udział w projekcie „dzieło-działka”, przygotowaliśmy. Cytowane wystąpienie Działkowanie jako forma profilaktyki i terapii. Wyniki badań w ramach projektu „dzieło-działka” skupiało się na potencjale ogródków działkowych jako miejscu o walorach autoterapeutycznych.

Stała wystawa Garden Museum pokazuje poprzez ogrodnicze narzędzia, podręczniki, wszelkie około-ogrodnicze artefakty kształtowanie się w Anglii ogrodniczych pasji. XIX-wieczne noże, pazurki, naczynia, miarki na nasiona, liczydło do zielonego groszku, konewki, stracha na ptaki w kształcie kota, szklany prostownik do ogórków, kosiarki, pierwsze szafki sklepowe na sprzedaż nasion, katalogi ogrodowe, fotografie ale i dzieła sztuki za temat mające ogrodnictwo. Dzięki proponowanej ścieżce zwiedzania można śledzić jak zawód robotnika ogrodowego zmieniał się w szanowaną profesję.

Muzeum powstało w 1977 roku, 3 lata później założono ogród. Położone jest w wyjątkowym miejscu. Dzielnica Lambeth jest częścią południowego Londynu. Tu stoi zaadoptowany na potrzeby muzeum porzucony kościół St’Mary (już w XII wieku stała tutaj świątynia), usytuowany na lewym brzegu Tamizy, na przeciw Parlamentu. Niewielki ogród to dawny cmentarz, gdzie pielęgnuje się nieco tajemniczy nagrobek Johna Tradescant’a(1570-1638), pierwszego w historii brytyjskiego ogrodnictwa tak znaczącego ogrodnika i „łowcy roślin”. Ten podróżnik (zachowały się jego zapisy z podróży do arktycznej Rosji z 1618 roku, podróżował do Algierii, brał udział w wyprawach przeciwko piratom), zwoził okazy przyrodnicze oraz etnograficzne, które gromadził w swoim domu w Lambeth, pozyskiwał je także od przyjaciół, takich jak John Smith, którego dary stworzyły zbiory amerykańskie. Jego Gabinet Osobliwości był pierwszym w Anglii otwartym dla publiczności muzeum. Zbiory trafiły do Oxfordu, do otwartego w XVIII wieku muzeum uniwersyteckiego Ashmolean Museum.

Od 2008 roku Muzeum Ogrodów przeżywa drugą młodość, uznawane za jedno z najlepszych londyńskich małych muzeów. Do kwietnia można oglądać wystawę poświęconą idei zieleni i miast „Od Miasta-Ogrodu do Zielonego Miasta”, prezentującą ostatnie 150 lat kultywowania tej idei.

Przed-olimpijskie ogródki działkowe w Londynie

Znalazłam dziś porównanie strategii zagospodarowania okolicy nowych obiektów sportowych powstających przed wielkimi zawodami 2012 roku w Warszawie i Londynie. Dariusz Bartoszewicz pisze, że wokół londyńskiego stadionu już funkcjonuje parkowa zieleń gdy tymczasem wokół warszawskiego obiektu między Aleją Zieleniecką a PKP Stadion ok. 5 hektarów ma pokryć rozsypany tam tłuczeń, planowane jest też ogrodzenie terenu.

Przestrzeń gdzie powstał stadion olimpijski to East End, legendarna londyńska dzielnica robotnicza, która swój charakter zawdzięcza bardzo długiej historii (kilkusetletniej) zamieszkiwania tam ludzi niewysokich zarobków, jeśli w ogóle jakichś.

Ale nie jest prawdą, że cały obszar był przestrzenią industrialną wymagającą rewitalizacji. Na terenie gdzie zbudowano drogę i parkingi były ogrody działkowe Manor Garden Allotments, wyburzone w październiku 2007 roku, będące ważnym miejscem dla lokalnej społeczności. Działkowcy mówili, że ogródki według ekspertów stanowiły zbyt duży kontrast z planowanym dizajnerskim parkiem.

Gdy o likwidacji ponad 100-letnich ogródków zrobiło się głośno, ruszyli artyści, powstał ciekawy cykl portretów Mimi Mollica oraz zdjęcia opuszczonych altanek nocą Jana Strandtmanna.

I oto wyrósł na działkach Park Olimpijski. Pod widoczną zielenią, gdzie oddano hołd brytyjskiej miłości do ogrodów pozostaje ziemia, która została przez budowę skażona a następnie zrekultywowana. Przykryto ją specjalną folią a następnie nawieziono czystej ziemi. Pod folią znajduje się rakotwórczy materiał, który pozostał po tej ogromnej budowie. Szczegóły na ten temat znajdują się na stronie organizacji monitorującej przygotowania do igrzysk GamesMonitor.

Historię ogródków wschodniego Londynu można zgłębić sięgając po pracę magisterską z 2005 Elisabeth Anne Scott obronioną na Uniwersytecie Saskatchewan zatytułowaną Cockney Plots: working class politics and garden allotments in London’s East End, 1890-1918

Polecam krótki film na temat konfliktu jaki miał miejsce zanim byliśmy tak blisko angielskich igrzysk: reportaż BBC1 z 2007 roku pt. Manor Gardens Allotments vs. Olimpics Games 2012

W Polsce także zlikwidowano ogrody działkowe aby w ich miejsce mogły powstać stadiony. W Poznaniu był to ROD Ustronie, część działkowców protestowała lecz PZD przyjął odszkodowanie a następnie przekazał je zgodnie z wyceną użytkownikom działek. Miasto zaproponowało inny teren i część działkowców przeniosła się.

Gdański stadion Baltic Arena powstał po likwidacji ogródków działkowych w Letnicy.

Autorka fotografii, Joanna Parketny napisała:

Ogródki znajdują się pomiędzy szeregiem starych gregoriańskich domów, a wybudowanym w 1956 roku osiedlem. Dawniej płynęła tędy rzeka New River a wzdłuż jej brzegów szła ścieżka zwana wdzięcznie Willow Walk, którą to nazwę zastąpił współczesny Aden Terrace.

To jeden z 738 ogródków działkowych, jeden z najmniejszych, jakie są rozsiane po całym Londynie. Powstał w miejscu kanału doprowadzającego wodę pitną od XVII w dla rozrastającego się miasta. Jak to często z działkami bywa, także i w tym przypadku była to rekultywacja.

Na stronie Towarzystwa Ogródków Działkowych dzielnicy Hackney można nie tylko obejrzeć inne ogródki północno-wschodniego Londynu, ale także wejrzeć w codzienne życie działkowców: najbliższe zebranie w środę o 19.00…

Można zamówić darmowy kompost z odpadków spożywczych od organizacji East London Food Recycling Partnership, skorzystać z porady jak założyć działkę na balkonie, czy poczytać o zatruciu gleby toksycznym obornikiem, w którym odkryto składniki obecne w środkach do selektywnego zwalczania chwastów (te same popularne herbicydy stosuje się w Polsce pod nazwami: „smok” czy „lancet”).

Można również dowiedzieć się, że w północnym Londynie na liście oczekujących na działkę czeka się 40 lat (!), polecam także raport Wiele do stracenia o problemie likwidacji ogródków działkowych w londyńskiej metropolii.

Letni pawilon galerii Serpentine, projektant Peter Zumthor

Serpentine Gallery Pavilion 2011, fot. Walter Herfst

Jak mówi Zumthor w krótkim filmie prezentującym realizację:

Ogród potrzebuje ciszy, a jednocześnie musi zwalczyć hałas miasta.

Dla Petera Zumthora, autora książki Myślenie architekturą,

zamknięte ogrody są miejscem najintymniejszym

Niedawno w Krakowie ogrodami zamkniętymi (klasztornymi rzecz jasna) zainteresowali się miejscy aktywiści w ramach akcji „Pamiętajcie o ogrodach” 3.ArtBoom Festiwal. Kuratorki Patrycja Musiał i Małgorzata Mleczko zorganizowały unikalną możliwość wkroczenia na chwilę na ich rozległe obszary ale wyłącznie wizualnie – były to wycieczki do punktów obserwacyjnych, z których widać ogrody klasztorne. Przedsięwzięcie miało na celu postawić pytanie o możliwość poszerzenia prawa do tych ogrodów na innych mieszkańców, o czym dyskutowano podczas spotkania Prawo do miasta.

Jak pokazują dwa opisane wyżej działania, idea ogrodu zamkniętego porusza wyobraźnię artystów i działaczy na rzecz wspólnej przestrzeni. Dla mnie jest tematem, który widzę pośród pomidorów i kończących się właśnie truskawek na ogrodach działkowych. Ile wspólnego z ideą hortus conclusus mają ogródki działkowe? Czy ich społeczny charakter przekreśla całkowicie możliwość wpisanej w tę koncepcję medytacji w odosobnieniu? Czy to możliwe aby wokół niektórych ogródków wyrastały niewidoczne ściany ciszy i rzeczywistej izolacji?

Podczas badań miałam wrażenie przechodzenia czasem przez takie ściany…