Zdumiewały mnie braki w argumentacji strony składającej wniosek o uchylenie ustawy i krytycznie wypowiadających się posłów. Tymczasem dwaj prawnicy PZD wypadli brawurowo, wymowność i przygotowanie niczym z amerykańskiego serialu prawniczego. Działki w wielkim mieście.

W oczekiwaniu na dalsze odcinki serialu o działkach (swoją drogą aż dziwi, czemu dotąd nie powstał żaden!) zapraszam do innej aglomeracji. Można działkować, choć pomysł na miejski ogród trochę się różni.

Działkowiczka w ogrodzie, fot. Stefano Zanini

W Paryżu i okolicznych miejscowościach jest wiele ogródków uprawianych przez osoby skupione w stowarzyszeniach lub po prostu przez grupy przyjaciół. Znajoma ogrodniczka, Marta Fraticelli pojawia się na działce w każdej wolnej chwili, są to głównie niedziele. Najbardziej lubi odkrywać rośliny, ich zastosowania, przetwarzać rośliny lecznicze i owoce, które tam rosną, przyrządzać posiłki z tego co uda się zebrać. Przygodę z ogrodem zaczęła rok temu, wciąga się coraz bardziej. W niedzielę, 17 czerwca było święto ogrodu, warzywne atelier zapraszało na koncert owadziej muzyki. Przyznam, że nieźle to brzmi.

Święto ogrodu, fot. Stefano Zanini

Wraz ze znajomymi założyli „Ogród solidarnego Ivry” we wrześniu. To grupa dwunastu osób praktykujących ogrodnictwo poprzez permakulturę. Uprawiają ziemię wspólnie, nie dzieląc jej na osobne działki, za to dzielą się zbiorami. Bezdomni, którzy pomieszkiwali wcześniej w tym miejscu także mają w tym ogrodzie swój udział. Ogród działa póki co bez specjalnego przydziału, choć o niego wystąpiono w maju 2011, a więc na pięć miesięcy przed założeniem ogrodu, gmina nie udzieliła odpowiedzi. Teren jest gruntem komunalnym podparyskiej gminy Ivry sur Seine, aglomeracyjnej choć tuż za autostradą. Celem przedsięwzięcia jest uwrażliwienie i zbliżenie mieszkańców do ogrodnictwa i natury w mieście, w którym jest wiele przestrzeni zielonych, dotąd niezagospodarowanych.

Na blogu ogrodu możemy zobaczyć jak tworzono ogród oraz działkową dyscyplinę sportową: skoki przez zagony. Polecam!

Merci beaucoup Marta et Stefano!
Karolinie dziękuję za działkową czujność i kontakt!

W wiedeńskiej dzielnicy muzeów, w Centrum Architektury AzW przygotowano dużą wystawę poświeconą historii idei uprawiania ziemi w przestrzeni miejskiej. Kuratorka, Elke Krasny, wraz z dużym międzynarodowym zespołem ekspertów, prezentuje współczesne i historyczne przypadki z Chicago, Lipska, Wiednia, Nowego Jorku, Paryża, Hong Kongu, Istambułu, Porto Allegre, Hawany czy Quitro. Ekspozycja opowiada o organizujących się wokół tej idei grupach, nieformalnych inicjatywach i przestrzeniach jakie dzięki ich działaniom powstały. To inne niż znane z oficjalnej wykładni spojrzenie na urbanistykę, które stawia przed widzami pytanie: czego można się nauczyć z tych oddolnych inicjatyw? Jak architekci mogą się posłużyć wypracowanymi w różnych zakątkach świata rozwiązaniami?

Przed wejściem ustawiono sprytną instalację nawadniającą szereg donic z ogródkiem najwyraźniej „w procesie”, tu coś wyrosło bardziej, w innym pojemniku mniej. Instalacja nawadniająca to zlepek rozmaitości zrecyklingowanych, które poskładane w całość, działają. Po wejściu na teren wystawy znajdujemy się w dużej hali, poprzedzielanej siatką ogrodzeniową (wykorzystano rzeczywiste ogrodzenia używane przez wiedeński ZIKiT), na niej zaczepiono rośliny w osłonkach ze ściętych butelek PET. Co jakiś czas bileterka wyrusza z konewką na obchód. Sala jest wysoka i doświetlona, zapewne w czerwcu rośliny te będą jeszcze wyraźniej obecne.

Każdy wykrojony siatką rewir to osobny świat oddolnego działania, zbudowany ze zdjęć, informacji na planszach, krótkich filmów i nagrań. W środku siedziska ze starych szafek. Obok głównej obszernej sali w podłużnym pawilonie prezentowana jest praca fotograficzna, kilkadziesiąt zdjęć bram ogródków działkowych w Wiedniu. Pierwsze chwile na wystawie to historia ruchu działkowego w oparciu o niemieckojęzyczne archiwalia z Lipska (gdzie istnieje muzeum ogródków działkowych), z Wiednia ale i wypowiedzi współczesnych działkowców.

Samo dokładne obejrzenie całości zajmuje około 3 godzin. To duża porcja wiedzy i wiele spotkań z prezentowanymi na wystawie bohaterami miejskiego ogrodnictwa. Zapadają w pamięć tureccy ogrodnicy z Istambułu i uszczuplany teren ogrodów z powodu rozbudowy infrastruktury sportowej.

Wystawie towarzyszy książka, którą tworzą eseje opisujące wszystkie prezentowane przypadki. Także tutaj głównym redaktorem jest Elke Krasny. Autorami współpracownicy zaangażowani w projekt. O czym poczytamy? W eseju kuratorki projektu przybliżającym historię zielonej idei w mieście o tym, że

ogrodnictwo daje siłę i moc do działania.

W innych tekstach: o greckim pawilonie na 12 biennale architektury w Wenecji, Arka. Stare nasiona dla nowych kultur metropolii, autorstawa architektów Phoebe Giannisi i Zissisa Kotionisa. W tekście Nieformalne zmienia się w główny nurt. O miejskim dizajnie między romantyzacją a realnością miasta (Anke Hagemann) o przenikaniu obrzeży kultury spontanicznego recyklingu do głównych nurtów wizualnych architektury czy mody. Jest i tekst historyczny poświęcony działkom w Lipsku. Znajdziemy również fotograficzną prezentację bram ogrodów działkowych Wiednia (seria Uny Steiner). Poczytamy o Rekreacji jako funkcji publicznej w miejskich społecznościach w eseju Jane Addams, noblistki, pierwszy raz opublikowanym w 1912 roku w American Journal of Sociology. Jest esej poświęcony sytuacji żywnościowej Wiednia po I wojnie światowej i ratunku jaki nadszedł z miejskich ogródków (Klaus Novy). Poczytamy o budowniczych tymczasowych foliowych bud i namiotów, całych miasteczek, które zamieniają się w trwałe i pełne życia domostwa – w Tokio, w Limie czy w innych miejscach. Dowiemy się inicjatywach holenderskich, brytyjskich, francuskich współcześnie realizowanych w opozycji wobec narzucanego inwestorskiego charakteru nowej architektury wielkich miast. Odwiedzimy Sarigöl w Istambule, niewielką dzielnicę 3 tysięcy domów zbudowanych bez administracyjnego prawa do budowy ale za to w oparciu o zwyczajowe prawo zajęcia terenu (gecekondular). Poczytamy o miejskich uprawach rolniczych od Hawany do Milwaukee. Odwiedzimy zakątki Azji i Ameryki Południowej. W sumie 350 stron przygody z żywotnym, zielonym obliczem urbanizmu. Książka dostępna w bibliotece naszego Muzeum.

Mimo, że w krótkim wstępie pióra Dietmara Steinera, dyrektora AzW i osoby, która przyczyniła się do powstania dzielnicy muzeów pada deklaracja, że Centrum Architektury to nie jest miejsce o jakiejś ideologicznej orientacji to czytamy również, że

architektura jest jak jedzenie,

jej wpływ na codzienne życie jest ogromny. Przekaz projektu Hands-on Urbanism należy rozumieć jako wyzwanie i afirmację prawa mieszkańców miast do unikalnych, własnych praktyk oddolnego urbanizmu, dodałabym, że agraryzmu również. W czasie przeobrażeń społecznych, hasło wzięcia ziemi w mieście we własne ręce świetnie się wpisuje w potrzeby miszkańców (od niedawna wg ONZ więcej ludzi na kuli ziemskiej mieszka w miastach niż poza nimim).

Film o wystawie, rozmowa z kuratorką: Hands-On Urbanism 1850-2012 The Right to Green

Rozpoczynający się sezon jest okazją do przeprowadzenia zmian na działkach. Jak skłonić przy tym działkowców do czynnego udziału w poprawie wizerunku ogrodów działkowych w społeczeństwie?

Autorzy, Sławomir Milewski i Dominik Taraska zapowiadają, że w kolejnych numerach podadzą przykłady modernizacji. Co jest najpilniejsze?

Z przeprowadzonych badań sondażowych wynika, że najbardziej pilnymi do poprawienia kwestiami w tym zakresie są: stan techniczny i estetyka altan, ogrodzeń, małej architektury, wygląd, forma i dobór roślin ozdobnych i sadowniczych, usytuowanie i zagospodarowanie rabat. Ważna jest także poprawa funkcji ekologicznej działki, polepszenie porządku i ładu przestrzennego, a także nadanie całości czytelnej kompozycji.
Padają propozycje, aby spojrzeć na działkę, która zapewne wydaje się działkowcowi najpiękniejsza, z dozą samokrytyki. Podczas remontu tanią papę na remontowanym dachu zastąpić gontem bitumicznym. Wizerunek działki może poprawić zastosowanie kostki brukowej, gotowych, impregnowanych fabrycznie i efektownie barwionych elementów drewnianych jak np. pergole, trejaże, meble ogrodowe. Warto wygospodarować na działce trawnik i obsadzać jego obrzeża a nie zapełniać dosadzaniem każdy wolny skrawek.

To tylko niektóre ze szkicowo zaproponowanych rozwiązań. W kwietniowym numerze znajdziemy propozycje modernizacji dotyczące układu przestrzennego.

PZD planuje na rok 2012 ofensywę wydawniczą. Już dostępny jest tom Vademecum działkowca, poradnik obejmujący wszystkie aspekty funkcjonowania działki. Program modernizacji działek w ROD przyjęto podczas Krajowej Rady 24 lutego.

Podjęta uchwała o modernizacji ma na celu doprowadzić zagospodarowanie działek do wysokiego poziomu estetycznego, funkcjonalnego i ekologicznego. Program przewiduje powszechny przegląd działek w całej Polsce.

53 projekty modernizacyjne zawiera Album zagospodarowania działek, który ukazał się w lutym w nakładzie niemal dwudziestu tysięcy egzemplarzy, dostępny w każdym ROD. Umieszono w nim także 17 projektów specjalistycznych, np. działki dla rodziny z małymi dziećmi, wraz z katalogiem zastosowanych roślin. Zmodyfikowano również stronę internetową Krajowej Rady PZD.

Czyżby działki jakie dane było nam poznać podczas badań „dzieło-działka” właśnie zmierzały w nowym kierunku? Rozpoznana samowystarczalność, szukanie kreatywnych i tanich rozwiązań opartych na recyklingu, wolna od narzuconej konwencji i dominujących estetycznych stylów swoboda kreowania własnego miejsca być może w pewnej części zostanie poddana nowym estetycznym rygorom. Jak będą zapatrywać się na te pomysły sami działkowcy? Uważam, że to bardzo ciekawy moment dla ruchu działkowego, ciekawe co przyniesie wprowadzanie w życie tej strategii.

Kampania dotyka czułego ogrodniczego punktu, szkodników. Sposobów na walkę z nimi jest wiele, od ekologicznych po drastyczne, które można nazwać bronią chemiczną. Bez wahania działkowcy do szkodników zaliczą nornicę, ślimaki, kreta i inne zarazy, a nawet zakradające się na działki w Krynicy jeleninie. Dla pszczelarza szkodnikiem będzie sikorka wyjadająca przy oczku ula pszczoły, dla kogo innego kot działkowy polujący na ptaki.

Skąd się wziął krecik w mieście? Wikipedia podaje, że postać Krecika powstała w 1956 roku. Autor postaci, Zdenek Miller, nie raz sięgał po tematy ogrodnicze: ratowanie ogrodu przed buldożerem, naprawianie ogrodowego węża.

wnętrze pokoju imitującego las Krecik w mieście Wyd. Artia

widok z okna mieszkania w bloku Krecik w mieście Wyd. Artia

W 1982 roku powstał pierwszy dłuższy odcinek serii, opowiada przygody Krecika, Jeża i Zajączka w mieście powstałym w miejscu ich lasu. Dostałam piękne wydanie tej książki na 8 urodziny od mojej przyjaciółki z ławki. Z wyczuciem wyrysowana ekologiczna historyjka dziś porusza na nowo kolejne pokolenie dzieci. Genialna jest scena nocnej akcji partyzanckiej na parkingu, kiedy trójka zwierzątek zatkała rury spalinowe zaparkowanych aut skradzionymi serdelkami. Z betonowej pustyni wyratowały bohaterów łabędzie.

Ekologiczne praktyki odstraszania szkodników promowane są w książkach serii „Obrazki dla maluchów”. Francuskojęzyczne dzieci wiedzą, że zagrodzą ślimakom drogę jeśli posypią ziemię kawą, a myszki uciekną na dźwięk furczących plastikowych butelek PET nadzianych na patyczki.

Walka ze szkodnikami seria Obrazki dla maluchów pt. Chrońmy naszą planetę

Działkowcy ekologiczni odstraszają krety wibrującym metalowym prętem, wibracje powoduje nadziana na niego aluminiowa puszka poruszana wiatrem. Krecia muzyka. Poniżej fragment wypowiedzi działkowca z ROD im. Lewińskiego w Krakowie, wywiad prowadziła Patrycja Cembrzyńska:

Chcąc mieć działkę, to jest dużo do opowiadania. Ktoś pomyśli, o, że działkę… to się nic nie robi. To jest, proszę panią, cała przyroda. Tego trzeba lubić… Mówić do tego. Nawet się przeżegnać, żeby mi to urosło. Żeby mi tu te gady, krety i te inne nie wyryły. Widzi pani puszki od piwa daję… druty… (…) dźwięki… jak wiatr… mysior poczuje, że szeleszczy, tak on już ucieka. A sąsiadka nie dała, to takie kopce tam miała. Mówi: „Panie Leszku, jak Pan ma ładnie, trawnik, a u mnie to co metr kopce”. „Pani sąsiadko! Trzeba druty powbijać. No i puszki, albo może… tak… żeby to dzwoniło. Przyjdzie wiatr, trochę podzwoni, uciekną”. Mówi: „A no dobryś Pan jest, Pan wygonił od siebie do mnie”. A ja: „A trudno, ja nie będę wszystkim… tylko tak doradzam!” (…)

Rok 1998. Hugh wyprowadza się na wieś, powrót do natury ma umożliwić poprawę jakości życia, nadać mu sens. Główne motto to lepsza żywność i praca własnych rąk. Powstaje seria kulinarnych programów telewizyjnych o „lajfstajlowym” charakterze. Publiczność entuzjastycznie odpowiada na propozycję, autor koncepcji rozwija więc skrzydła. Powstaje wokół „Opowieści z River Cottage” (pokazywanych także na polskojęzycznych kanałach kulinarnych) komercyjna machina rozmaitych projektów. Cotygodniowa rubryka kulinarna w Guardianie leży w gestii Hugh’a. To autor licznych książek kucharskich, poradników, dvd z instruktażami, a także programów szkół letnich, warsztatów etc. W tej koncepcji ma być etycznie i ekologicznie, jednym z działań jest kampania podjęta w celu uwolnienia kur z klatek Chicken Out! wspierająca chów drobiu na wolnym wybiegu.

Ale najciekawszym działaniem jest Landshare.com To portal internetowy, który służy do łączenia ludzi chcących hodować rośliny z tymi, którzy posiadają ziemię, ale uprawiać jej nie chcą/ nie mogą. Biorąc pod uwagę okropne kolejki na listach oczekujących na wolne allotments w brytyjskich miastach pomysł okazał się strzałem w dziesiątkę. Od 2009 roku do dziś zarejestrowało się tam ponad 60 tysięcy osób, to miejsce pełne porad i sprawiające wrażenie tętniącego życiem narzędzia realizacji ogrodniczych miejskich potrzeb.

Hugh wyszukuje tereny w miastach, które leżą odłogiem a mogłyby służyć spragnionym ogrodnikom (np. ziemie należące do Kościoła Anglikańskiego, jednego z największych posiadaczy ziemskich w Wielkiej Brytanii), doradza jak wystąpić do gminy o przyznanie ziemi (istnieje przepis, który zobowiązuje gminę do wskazania ziemi pod uprawę na zasadzie dzierżawy o ile wystąpi o to grupa minimum 6 osób).

Czy działalność landshare.com to pieśń przyszłości? Czy coś takiego mogłoby kiedyś zdarzyć się i w Polsce? Tłem do namysłu nad taką możliwością niech będzie informacja, że w 2008 r. komisja „Przyjazne Państwo” odrolniła tereny w miastach, uwalniając je pod zabudowę. To zielone światło dla inwestorów oraz dla gmin dysponujących ziemią (często właśnie tam w dużych miastach są zlokalizowane ogródki działkowe). Tymczasem Adam Wajrak pisze o antybetonowej inicjatywie pochodzącego ze Słowenii unijnego komisarza ds. środowiska Janeza Potoenika polegającej na stworzeniu specjalnej strategii ochrony gleb w Unii Europejskiej. Chodzi o ograniczenie betonowania i asfaltowania kolejnych terenów. Obecnie 12 procent całkowitego obszaru Europy jest dotkniętych erozją wodną. Co roku na terenie Unii zabetonowywany jest obszar wielkości Berlina.

Być może inicjatywy takie jak landshare.com mogą być działalnością, której czas nadchodzi. Skoro przyroda jest równie kulturowa jak treść programów telewizyjnych, jak piszą brytyjscy socjolodzy Urry i Macnaghten w Alternatywnych przyrodach, to może globalne środki komunikacji ułatwią wytworzenie takiej przyrody, która na ludzką miarę ale w wielkiej skali zurbanizowanych obszarów wciąż będzie w zasięgu naszych zmysłów?

„The Real Dirt of Farmer John” z 2005 roku to zabawna i dramatyczna opowieść o rolniczej Ameryce. Reżyser Taggart Siegel opowiadając historię Johna Petersona, rolnika ze środkowego zachodu (północne Illinois), pokazuje jak świat amerykańskiej prowincji lat 50-tych, przez czas kontrkultury ’68 roku i kryzysu lat 80-tych doszedł do punktu, w którym ludzie rozglądają się za prawdziwą żywnością a uprawna, dobrej jakości ziemia jest przeznaczana pod kolejne osiedla domów sięgających daleko od metropolii przedmieść. Widzimy kapitalne materiały archiwalne (wszechobecność amatorskich kamer znów daje świetne rezultaty), śledzimy chwile świetności i całkowitego upadku farmy, kibicujemy kreatywnym pomysłom właściciela mocującego się z samym sobą i zmieniającymi się warunkami gospodarowania.

Film kończy współczesna sekwencja o tym, w jaki sposób mieszkańcy aglomeracji organizują się w społeczności konsumentów, którzy na zasadach abonamentu kupują żywność z od lokalnych rolników, a farma, która jest bohaterką filmu, uczestniczy w ruchu Community Supported Agriculture umożliwiającym dostęp do lokalnych, sezonowych warzyw i owoców. Idea „prawdziwe jedzenie, prawdziwi rolnicy, prawdziwa społeczność” propagowana przez stowarzyszenie Lokalne Zbiory rozwija się od 20 lat, w rytm galopującego uprzemysłowienia produkcji żywności. Stowarzyszenie jest częścią sieci Kupuj Lokalnie. Cała ta machina konsumencka to typowo amerykański, oddolny i społecznościowy wynalazek, odpowiadający na prawdziwe potrzeby współczesnego człowieka odciętego od tego co namacalne i na jego miarę.

Podczas oglądania filmu nie sposób było uniknąć pytań o miejsce ogródków działkowych i związanego z nimi sposobu życia w świecie, który staje się coraz bardziej wirtualny i globalny. Czy nie jest czasem tak, że w działkach cenimy możliwość pozostawania w kontakcie z namacalnym działaniem – bycie ogrodnikiem, bukieciarką, stolarzem, gołębiarzem, hodowcą królików, pszczelarzem? A pamiętacie farmerską grę na Facebooku o której niedawno pisała Łucja?

W filmie z ust Johna Petersona pada zdanie, że farma znów przyciąga idealistów, jak w latach 60-tych. W czasach hipisów było to miejsce artystycznych i innych eksperymentów, dziś równie intensywnie służy osobom poszukującym „prawdziwych” doświadczeń w dziś egzotycznym, rolniczym wymiarze. W głowie pozostaje zachwyt nad roślinami, przyjemność zajmowania się ziemią, odkrywanie sensu pracy rąk i tego efektów. Można by rzec, dzieło-farma.

I jeszcze polski komentarz: Andrzej Żwawa w Zielonych Brygadach o żywności organicznej w artykule Myśl globalnie, jedz lokalnie.

Ostatnio, kiedy w pomorskiem pytałam, czy w przydomowym ogródku gospodyni stosuje kalendarz księżycowy, powiedziała, że „owszem obok marchewek sadzi cebulę”, bo szkodniki, które lubią marchewkę nie znoszą zapachu cebuli. W ten sposób unika stosowania szkodliwej chemii. Utożsamienie kalendarza księżycowego z ekologiczną uprawą świadczy pewnie o braku dokładniejszej wiedzy biodynamicznej, ale także pozwala sądzić, że kalendarz księżycowy nie jest czymś kosmicznym i udziwnionym, a raczej równie tradycyjnym i wypróbowanym, jak stare metody zwalczania szkodników zapachem cebuli.

Przekonanie o racjonalnym działaniu wiąże się przecież z doświadczeniem- jeżeli sprawdziliśmy, że coś działa nie ma powodu tego podważać.
Moja koleżanka z pracy mówi, słuchając wywodów o kalendarzu biodynamicznym, że nie chodzi o przypływy i odpływy, tylko o lustro wody podziemnej (!). To brzmi dość magicznie. Szukam nowych dowodów na racjonalność kalendarza biodynamicznego, a na razie idę sadzić kwiatki w skrzynkach, bo we środę koniec czasu siewu.