Zdumiewały mnie braki w argumentacji strony składającej wniosek o uchylenie ustawy i krytycznie wypowiadających się posłów. Tymczasem dwaj prawnicy PZD wypadli brawurowo, wymowność i przygotowanie niczym z amerykańskiego serialu prawniczego. Działki w wielkim mieście.

W oczekiwaniu na dalsze odcinki serialu o działkach (swoją drogą aż dziwi, czemu dotąd nie powstał żaden!) zapraszam do innej aglomeracji. Można działkować, choć pomysł na miejski ogród trochę się różni.

Działkowiczka w ogrodzie, fot. Stefano Zanini

W Paryżu i okolicznych miejscowościach jest wiele ogródków uprawianych przez osoby skupione w stowarzyszeniach lub po prostu przez grupy przyjaciół. Znajoma ogrodniczka, Marta Fraticelli pojawia się na działce w każdej wolnej chwili, są to głównie niedziele. Najbardziej lubi odkrywać rośliny, ich zastosowania, przetwarzać rośliny lecznicze i owoce, które tam rosną, przyrządzać posiłki z tego co uda się zebrać. Przygodę z ogrodem zaczęła rok temu, wciąga się coraz bardziej. W niedzielę, 17 czerwca było święto ogrodu, warzywne atelier zapraszało na koncert owadziej muzyki. Przyznam, że nieźle to brzmi.

Święto ogrodu, fot. Stefano Zanini

Wraz ze znajomymi założyli „Ogród solidarnego Ivry” we wrześniu. To grupa dwunastu osób praktykujących ogrodnictwo poprzez permakulturę. Uprawiają ziemię wspólnie, nie dzieląc jej na osobne działki, za to dzielą się zbiorami. Bezdomni, którzy pomieszkiwali wcześniej w tym miejscu także mają w tym ogrodzie swój udział. Ogród działa póki co bez specjalnego przydziału, choć o niego wystąpiono w maju 2011, a więc na pięć miesięcy przed założeniem ogrodu, gmina nie udzieliła odpowiedzi. Teren jest gruntem komunalnym podparyskiej gminy Ivry sur Seine, aglomeracyjnej choć tuż za autostradą. Celem przedsięwzięcia jest uwrażliwienie i zbliżenie mieszkańców do ogrodnictwa i natury w mieście, w którym jest wiele przestrzeni zielonych, dotąd niezagospodarowanych.

Na blogu ogrodu możemy zobaczyć jak tworzono ogród oraz działkową dyscyplinę sportową: skoki przez zagony. Polecam!

Merci beaucoup Marta et Stefano!
Karolinie dziękuję za działkową czujność i kontakt!

Jak tu od zimnych ogrodniczych i partyzanckich poranków przejść płynnie do warsztatowej sali, na której będzie mowa o PRZYJEMNOŚCI?

Widniejące powyżej flance pomidorów ‘Krakusów’ na Zabłociu, w donicach po dawnym Miraculum (nomen omen), to już historia.
W tym momencie w donicach są kwiaty rozsadzone inaczej niż rozmieścił je oddział pod dowództwem Psa Ogrodnika, wychodzi na to, że ogrodniczych partyzantów grasuje po mieście więcej… Może zamiast przesadzać wpadliby w sobotę do Muzeum?

Skierujmy zatem uwagę na to, czego o roślinach można dowiedzieć się od etnobotaników! W sobotnie popołudnie, między 16.00 a 17.30 w Muzeum Etnograficznym, w Domu Esterki ul. Krakowska 46 spotkamy się i z etnobotaniką, i z roślinami, i z przyjemnością. Będzie to popołudnie dla zmysłów, i dla umysłu. W planach prywatne testy konsumenckie i poszukiwanie własnego smaku. A nawet niespodzianki!

Koniecznie zapiszcie się wcześniej – czekamy do 16.00 w piątek. Tel. 12 430 60 23 lub sekretariat@etnomuzeum.eu

Bilety po jedyne 7 zł, bilety rodzinne (czyli dwie osoby dorosłe + dziecko albo dwoje dzieci + osoba dorosła): 15 zł, każda następna osoba dopłaca 7 zł.

Następne spotkanie z końcem czerwca, tematem będą granice i rośliny stojące na ich straży, wyznaczające przejścia. Poszukamy roślin granicznych (i nie chodzi tylko o żywopłot przy Muzeum).

Poniżej widać, że od pełnego emocji otwarcia wystawy (dwugodzinna dyskusja z zaproszonymi działkowcami – uczestnikami badań, i z reprezentacją OZ PZD z Krakowa i Wrocławia, oraz Rady Krajowej PZD) minęło już tyle czasu, ile wystarczy by cieszyć się nie tylko siewkami ale i liśćmi. Zdjęcie nadesłała Dorota, ziarenka „czegoś” posiane w sobotę, stan z 4 maja, około 14.00…

ziarenka czegoś po kilku dniach...

14 sierpnia, między 11.00 a 13.00 w Gazeta Cafe przy ul. Brackiej 14 w Krakowie razem z antropolożką Dorotą Majkowską-Szajer i etnobotanikiem Piotrem Klepackim poprowadzimy warsztaty dla dzieci i dorosłych, których bohaterem będą bukiety święcone na Zielną. Można przynieść swoje rośliny. Można będzie wyjść z przygotowanym własnym bukietem! Zapraszamy.

Bukiety święcone tego dnia, ten zmysłowy religijny konkret, to żywa tradycja (współczesne bukiety bada dr Łukasz Łuczaj nawiązując do badań założyciela muzeum Seweryna Udzieli). Komponuje się je zwykle z roślin z najbliższego otoczenia. Działkowcy święcą bukiety z roślin rosnących na działkach, rolnicy święcą zboża, rośliny ozdobne, zioła a także warzywa i owoce. To także czas dożynek, dla osób religijnych moment podziękowania za zbiory i obfitość przyrody. Etnograficzne opisy mówią o tym, że w bukiecie nie brakuje zazwyczaj żyta, owsa i pszenicy, makówki, jabłek nabitych na patyk czy marchewki z nacią, nie brakuje i wrotyczu, krwawnika, bożego drzewka-bylicy, macierzanki, szałwii, ruty, piołunu, kopru czy ważnej w folklorze słowiańskim kaliny. Są rudbekie, floksy, aksamitki, georginie, nagietki. Zasuszony, wiszący na domu bukiet chroni od burz, ocielonej krowie dawano do picia pokruszonych roślin poświęconych na Zielną, okadzano palonymi na pokrywce roślinami dom i stajnie między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem, aby się złe nie trzymało.

Jest to najstarsze maryjne święto w kalendarzu, od V wieku kościoły wschodu, od VII wieku kościół katolicki uroczyście je obchodzą, choć dogmat o Wniebowzięciu przyjęto w 1950 roku. Zanim nadeszło chrześcijaństwo, Słowianie także czcili swoje bóstwa urodzaju. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa przenikanie się wiary z grecką tradycją filozoficzną było faktem, jedna od drugiej nawzajem czerpały. W czasach przed Chrystusem Rzymianie czcili Dianę, utożsamianą z Artemidą, boginię księżyca, narodzin i łowów. Uroczystość przypadała na 13 sierpnia, czcili ją niewolnicy w świątyni na Awentynie zbudowanej przez króla Serwiusza Tulliusza. Wszystkie boginie w jakiś sposób odnoszące się do urodzaju, władczynie życia i śmierci – na przykład Artemida, Demeter, Persefona – to według religioznawców elementy jednego kompleksu wierzeń związanych z Boginią Matką (polecam podręcznik Etnologia religii prof. Andrzeja Szyjewskiego), gdzie autor obszernie prezentuje tą złożoną sprawę i m. in. pisze:

Kult ziemi, zapoczątkowany w czasach rewolucji neolitycznej, niemal bez zmian dotarł do czasów współczesnych, a jego echem jest dziwnie trwały kult Matki Boskiej w kulturze ludowej.

Świątynia Artemidy w Efezie, Wikipedia

Pszenicę udomowiono 10 tysięcy lat temu, współczesne badania genetyczne ujawniły, że ta „udomowiona” pszenica jest najbardziej podobna do roślin rosnących dziko w południowo-wschodniej Turcji w pobliżu granicy z Syrią. To właśnie z tamtych rejonów rozprzestrzenił się kult Magna Mater, charakterystyczny dla społeczności neolitu. Zawsze chodziło o wielość form bóstwa, o moc kreacyjną i wcielenie życia, o cykliczność zamierania i odradzania się świata roślinnego.

Na koniec prezentacja roślin Matki Boskiej, wyodrębnionych przez Seweryna Udzielę przed ponad 100 laty w jego zielniku (zbierał je m. in. we wsiach: Bieżanów, Skawina, Dobczyce, Gdów, Świątniki, Siepraw, Krzesławice) a wydobytych z zielnika przez dr. Piotra Köhlera. Wszystkie ponoć święcono 15 sierpnia.

Osetek Najświętszej Marii Panny - dziewięćsił pospolity (Carlina vulgaris); Włoski Najświętszej Panny Maryi, Włoski Matki Boskiej – wierzbownica gruczołowata (Epilobium adenocaulon); Ziele Matki Boskiej – wierzbówka kiprzyca (Epilobium angustifolium); Pszeniczka Matki Boskiej - szarota błotna (Filaginella uliginosa); Mirt Matki Boskiej – janowiec ciernisty (Genista germanica); Rękawki Matki Boskiej, Sukienki Matki Boskiej, Paluszki Matki Boskiej – goryczka wąskolistna (Gentiana pneumonanthe); Naparstki Matki Boskiej – świerzbnica polna (Knautia arvensis); Gruszki Matki Boskiej – tojeść pospolita (Lisymachia vulgaris); Żytko Matki Boskiej – szarota leśna (Omalotheca sylvatica); Kądziołka Matki Boskiej, Łzy Matki Boskiej – koniczyna polna (Trifolium arvense); Warkocze Matki Boskiej – dziewanna drobnokwiatowa (Verbascum thapsus).

podwórko MEK, ul. Krakowska 46
(w razie niepogody – ratusz, pl. Wolnica 1)
goście specjalni: Piotr Klepacki, Monika Kujawska – uczestnicy projektu badawczego MEK „Dzieło-działka”

Porozmawiamy o tym, jak rośliny przekraczają granice kultur, znajdując zastosowanie w kuchni, lecznictwie, praktykach religijnych. W otoczeniu narzędzi rolniczych z różnych stron świata przypomnimy sobie o odległych rodowodach owoców, warzyw i ziół, które rosną w naszych ogródkach. Czy pomidor, słonecznik, tymianek nadal będą smakowały tak samo?
Druga strona rzeczy

Rok 1998. Hugh wyprowadza się na wieś, powrót do natury ma umożliwić poprawę jakości życia, nadać mu sens. Główne motto to lepsza żywność i praca własnych rąk. Powstaje seria kulinarnych programów telewizyjnych o „lajfstajlowym” charakterze. Publiczność entuzjastycznie odpowiada na propozycję, autor koncepcji rozwija więc skrzydła. Powstaje wokół „Opowieści z River Cottage” (pokazywanych także na polskojęzycznych kanałach kulinarnych) komercyjna machina rozmaitych projektów. Cotygodniowa rubryka kulinarna w Guardianie leży w gestii Hugh’a. To autor licznych książek kucharskich, poradników, dvd z instruktażami, a także programów szkół letnich, warsztatów etc. W tej koncepcji ma być etycznie i ekologicznie, jednym z działań jest kampania podjęta w celu uwolnienia kur z klatek Chicken Out! wspierająca chów drobiu na wolnym wybiegu.

Ale najciekawszym działaniem jest Landshare.com To portal internetowy, który służy do łączenia ludzi chcących hodować rośliny z tymi, którzy posiadają ziemię, ale uprawiać jej nie chcą/ nie mogą. Biorąc pod uwagę okropne kolejki na listach oczekujących na wolne allotments w brytyjskich miastach pomysł okazał się strzałem w dziesiątkę. Od 2009 roku do dziś zarejestrowało się tam ponad 60 tysięcy osób, to miejsce pełne porad i sprawiające wrażenie tętniącego życiem narzędzia realizacji ogrodniczych miejskich potrzeb.

Hugh wyszukuje tereny w miastach, które leżą odłogiem a mogłyby służyć spragnionym ogrodnikom (np. ziemie należące do Kościoła Anglikańskiego, jednego z największych posiadaczy ziemskich w Wielkiej Brytanii), doradza jak wystąpić do gminy o przyznanie ziemi (istnieje przepis, który zobowiązuje gminę do wskazania ziemi pod uprawę na zasadzie dzierżawy o ile wystąpi o to grupa minimum 6 osób).

Czy działalność landshare.com to pieśń przyszłości? Czy coś takiego mogłoby kiedyś zdarzyć się i w Polsce? Tłem do namysłu nad taką możliwością niech będzie informacja, że w 2008 r. komisja „Przyjazne Państwo” odrolniła tereny w miastach, uwalniając je pod zabudowę. To zielone światło dla inwestorów oraz dla gmin dysponujących ziemią (często właśnie tam w dużych miastach są zlokalizowane ogródki działkowe). Tymczasem Adam Wajrak pisze o antybetonowej inicjatywie pochodzącego ze Słowenii unijnego komisarza ds. środowiska Janeza Potoenika polegającej na stworzeniu specjalnej strategii ochrony gleb w Unii Europejskiej. Chodzi o ograniczenie betonowania i asfaltowania kolejnych terenów. Obecnie 12 procent całkowitego obszaru Europy jest dotkniętych erozją wodną. Co roku na terenie Unii zabetonowywany jest obszar wielkości Berlina.

Być może inicjatywy takie jak landshare.com mogą być działalnością, której czas nadchodzi. Skoro przyroda jest równie kulturowa jak treść programów telewizyjnych, jak piszą brytyjscy socjolodzy Urry i Macnaghten w Alternatywnych przyrodach, to może globalne środki komunikacji ułatwią wytworzenie takiej przyrody, która na ludzką miarę ale w wielkiej skali zurbanizowanych obszarów wciąż będzie w zasięgu naszych zmysłów?

Tak! To i ja się pochwalę otrzymanymi podczas badań prezentami.
Już podczas pierwszej rozmowy z tajemniczymi działkowiczami Ś. dostałam od pana Czesława sadzonkę pomidora, pięciornik oraz różę. Najbardziej ucieszył mnie pomidor (różę oddałam mamie). Jak się dowiedziałam, ów krzaczek miał już dziesięcioletnią znaną linię przodków. Ród został przedstawiony jako bardzo silny i odporny na choroby. Ja również postanowiłam przedłużyć mu gałąź w drzewie genealogicznym i, zgodnie ze wskazówkami pana Czesława, zebrałam nasiona.

To właśnie one oraz zdjęcie są teraz jedynymi dowodami istnienia tych niezwykłych, pachnących, czerwonych owoców.
Swoją drogą, pomidory właśnie z tego krzaczka były z moich zbiorów najpyszniejsze.

„The Real Dirt of Farmer John” z 2005 roku to zabawna i dramatyczna opowieść o rolniczej Ameryce. Reżyser Taggart Siegel opowiadając historię Johna Petersona, rolnika ze środkowego zachodu (północne Illinois), pokazuje jak świat amerykańskiej prowincji lat 50-tych, przez czas kontrkultury ’68 roku i kryzysu lat 80-tych doszedł do punktu, w którym ludzie rozglądają się za prawdziwą żywnością a uprawna, dobrej jakości ziemia jest przeznaczana pod kolejne osiedla domów sięgających daleko od metropolii przedmieść. Widzimy kapitalne materiały archiwalne (wszechobecność amatorskich kamer znów daje świetne rezultaty), śledzimy chwile świetności i całkowitego upadku farmy, kibicujemy kreatywnym pomysłom właściciela mocującego się z samym sobą i zmieniającymi się warunkami gospodarowania.

Film kończy współczesna sekwencja o tym, w jaki sposób mieszkańcy aglomeracji organizują się w społeczności konsumentów, którzy na zasadach abonamentu kupują żywność z od lokalnych rolników, a farma, która jest bohaterką filmu, uczestniczy w ruchu Community Supported Agriculture umożliwiającym dostęp do lokalnych, sezonowych warzyw i owoców. Idea „prawdziwe jedzenie, prawdziwi rolnicy, prawdziwa społeczność” propagowana przez stowarzyszenie Lokalne Zbiory rozwija się od 20 lat, w rytm galopującego uprzemysłowienia produkcji żywności. Stowarzyszenie jest częścią sieci Kupuj Lokalnie. Cała ta machina konsumencka to typowo amerykański, oddolny i społecznościowy wynalazek, odpowiadający na prawdziwe potrzeby współczesnego człowieka odciętego od tego co namacalne i na jego miarę.

Podczas oglądania filmu nie sposób było uniknąć pytań o miejsce ogródków działkowych i związanego z nimi sposobu życia w świecie, który staje się coraz bardziej wirtualny i globalny. Czy nie jest czasem tak, że w działkach cenimy możliwość pozostawania w kontakcie z namacalnym działaniem – bycie ogrodnikiem, bukieciarką, stolarzem, gołębiarzem, hodowcą królików, pszczelarzem? A pamiętacie farmerską grę na Facebooku o której niedawno pisała Łucja?

W filmie z ust Johna Petersona pada zdanie, że farma znów przyciąga idealistów, jak w latach 60-tych. W czasach hipisów było to miejsce artystycznych i innych eksperymentów, dziś równie intensywnie służy osobom poszukującym „prawdziwych” doświadczeń w dziś egzotycznym, rolniczym wymiarze. W głowie pozostaje zachwyt nad roślinami, przyjemność zajmowania się ziemią, odkrywanie sensu pracy rąk i tego efektów. Można by rzec, dzieło-farma.

I jeszcze polski komentarz: Andrzej Żwawa w Zielonych Brygadach o żywności organicznej w artykule Myśl globalnie, jedz lokalnie.

Na podstawie samego wyglądu możemy wiele powiedzieć o charakterze ogrodu, a nawet o osobie, która się nim opiekuje.

Zwróć uwagę na powierzchnię trawnika w stosunku do wielkości działki, jaka jest struktura pionowa roślin w ogrodzie, czy znajdziesz tam drzewa, krzewy, rośliny zielne, pnącza? Które z nich przeważają? Zobacz, czy jest żywopłot.

Co możemy ustalić na podstawie tych obserwacji: czy jest to ogród rekreacyjny, rekreacyjno-ozdobny, ozdobny, ozdobno-produkcyjny, produkcyjny.

Ogród rekreacyjny odznacza się dominantą trawnika, inne rośliny zepchnięte są na margines. Obecne są w nim również nieliczne rośliny wieloletnie, takie jak niewymagające krzewy i drzewa spełniające rolę parasoli. Praca w takim ogrodzie jest minimalna, ogranicza się do utrzymania trawnika, niewiele jest w nim narzędzi ogrodniczych (lub zupełny ich brak, poza np. kosiarką).

W ogrodzie rekreacyjno-ozdobnym prawdopodobnie przeważają rośliny wieloletnie (drzewa, krzewy, pnącza, rośliny zielne bulwiaste i cebulkowe, które odradzają się co roku). Dominują rośliny ozdobne, mogą to być egzotyczne krzewy, o dużych, kolorowych kwiatach. To, czy rośliny wydają owoce jadalne, nie liczy się zanadto. Ogród taki wymaga więcej pracy niż rekreacyjny, ale można ją wykonać z powodzeniem raz na miesiąc lub nawet rzadziej.

Ogród o czystej funkcji ozdobnej niezwykle trudno spotkać w ogródkach działkowych. Rośliny ozdobne mogą być wieloletnie lub roczne. Rośliny roczne trzeba wysiać każdej wiosny, wymagają generalnie więcej pracy, przez fakt, że trzeba przygotować glebę do wysiewu, wysiać, rośliny małe są bardziej narażone na eliminację przez chwasty, wymagają częstszego podlewanie. Rośliny wieloletnie można prowadzić na różne sposoby: pozwolić im rosnąć tak jak chcą i przybierać takie kształty jakie „pragną”, zaś opadłych liści i uwiędłych gałązek jesienią nie usuwać. Niektórzy działkowicze wycinają swoje krzewy w fantazyjne kształty, drzewa przycinają, by nie rozrastały się za bardzo i nie rzucały zbyt dużego cienia, przekwitniętym kwiatom obrywają „główki”, podsypują rośliny nawozem, opryskują je, dla swych pnączy budują fantazyjne podpórki.

W ogrodzie ozdobno-produkcyjnym jest znacznie mniej miejsca dla trawnika niż w poprzednich typach ogródków. Rośliny produkcyjne to najczęściej rośliny jadalne. Można zaobserwować, które dominują: wieloletnie krzewy (porzeczka, agrest, aronia, borówka amerykańska, malina, etc.), drzewa owocowe, wieloletnie rośliny zielne (truskawki, poziomki), rośliny jednoroczne. Niektóre rośliny mogą spełniać zarówno funkcję ozdobną i produkcyjną, np. kalina koralowa, rokitnik, dereń jadalny i inne. Niektórzy ogrodnicy mogą jednak ignorować fakt, że dana roślina jest jadalna. Pozwalają by owoce zostały zjedzone przez ptaki, lub opadły na ziemię, sami zaś cieszą się głównie jej wyglądem, zapachem, itp. Rośliny roczne produkcyjne to głównie warzywa. Wymagają one większego nakładu pracy niż wymienione wyżej rośliny wieloletnie. Można jednak zaobserwować różne ciekawe praktyki w ich uprawie jak ściółkowanie, podsypywanie kompostem, tworzenie grządek, uprawę roślin w dużych skrzyniach, tworzenie konstrukcji podporowych, podlewanie „gnojówką” z pokrzywy.

W ogrodzie o przeznaczeniu czysto produkcyjnym dominować będą grządki, krzewy i drzewa, które dają jadalne owoce, nadające się do spożycia na świeżo i do przetworów. Kwiaty ozdobne będą uprawiane głównie na handel, lub dla uzyskania jakiś innych korzyści. W ogrodzie produkcyjnym jest miejsce dla roślin rocznych i wieloletnich. Na działkach tego typu można zaobserwować ciekawe konstrukcje mające na celu odstraszać szkodniki, w tym ptaki żywiące się przysmakami ludzi, np. czereśniami, czy też inne konstrukcje mające odstraszać gryzonie np. puszki na drutach wbitych w kretowizny.

Żywopłoty chronią ludność miast przed hałasem i kurzem (do pewnego stopnia), ponadto stwarzają przyjazne warunki do życia dla małych zwierząt. Żywopłoty mogą być wykonane z różnych roślin. Niektóre wymagają przycinania dwa razy do roku, inne nie wymagają żadnej modyfikacji. Osoby, które chcą mieć działkę o charakterze naturalistycznym prawdopodobnie wybiorą żywopłot mniej wymagający, taki żywopłot wymaga jednak więcej miejsca.

B. Kategorie użytkowe roślin i co się za tym kryje

Najważniejsze kategorie użytkowe roślin spotykane na działkach to: jadalne, ozdobne, lecznicze, odstraszające szkodniki, użyźniające glebę, miododajne. Niektóre rośliny mają więcej niż jedną funkcję.

Występowanie roślin użytkowych, o określonych funkcjach powiązane jest na ogół z oczekiwaniami działkowców, z ich potrzebami, ze statusem społecznym, charakterem pracy. Mogą to być rośliny przeznaczone na handel: kwiaty, warzywa, zioła; lub na użytek własny, dla rodziny, sąsiadów, znajomych, o przeznaczeniu rytualnym („kwiaty na ołtarz”, na cmentarz, do poświęcenia w dniu Matki Boskiej Zielnej, itp.)

W przypadku ogrodów przydomowych badania etnobotaniczne z regionu Niemiec pokazały, że zachodzi korelacja między statusem społeczno-ekonomicznym ich właścicieli i kompozycją oraz składem roślinnym ogrodu. Dla osób o wyższym statusie ogród stanowi część reprezentacyjną, może nawet być czymś na kształt przedłużenia ich salonu. W tego typu ogrodach znajdziemy głównie rośliny ozdobne (kolorowe, duże kwiaty), sporo gatunków egzotycznych, ozdobne iglaki (tuje, cisy, jałowce, cyprysy). Wyraźna przewaga roślin wieloletnich nad jednorocznymi i krzewów nad roślinami zielnymi. Pytanie: czy zachodzi podobna korelacja między statusem społeczno-ekonomicznym działkowca a składem roślinnym i kompozycją jego działki?

Przewaga roślin wieloletnich (drzew, krzewów, bylin) na działce może świadczyć o tym, że dana osoba wkłada mniej pracy w utrzymanie działki, niż przy uprawie roślin jednorocznych. Wybór roślin wieloletnich może być jednak podyktowany preferencjami natury estetycznej, tradycją rodzinną, innymi (np. miłośnik róż uprawiający na działce głównie różne ich odmiany).

To jak działka wygląda: jak jest rozplanowana, jakie rośliny się na niej znajdują, może znaleźć odzwierciedlenie w opowieściach o niej, w deklaracjach działkowca na temat czasu i zaangażowania w pracę na niej.

Pobierz pdf Ogólnie o roślinach na działce