Dzieło Działka » zielnik

Matka Boska Zielna i jej… warkocze (Verbascum thapsus)

Magdalena Zych — Tue, 09 Aug 2011 20:38:14 +0000

15 sierpnia w kościele katolickim a 28 sierpnia w prawosławnym i unickim obchodzone jest Święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Matka Boska Zielna to najważniejsze święto maryjne.

14 sierpnia, między 11.00 a 13.00 w Gazeta Cafe przy ul. Brackiej 14 w Krakowie razem z antropolożką Dorotą Majkowską-Szajer i etnobotanikiem Piotrem Klepackim poprowadzimy warsztaty dla dzieci i dorosłych, których bohaterem będą bukiety święcone na Zielną. Można przynieść swoje rośliny. Można będzie wyjść z przygotowanym własnym bukietem! Zapraszamy.

Bukiety święcone tego dnia, ten zmysłowy religijny konkret, to żywa tradycja (współczesne bukiety bada dr Łukasz Łuczaj nawiązując do badań założyciela muzeum Seweryna Udzieli). Komponuje się je zwykle z roślin z najbliższego otoczenia. Działkowcy święcą bukiety z roślin rosnących na działkach, rolnicy święcą zboża, rośliny ozdobne, zioła a także warzywa i owoce. To także czas dożynek, dla osób religijnych moment podziękowania za zbiory i obfitość przyrody. Etnograficzne opisy mówią o tym, że w bukiecie nie brakuje zazwyczaj żyta, owsa i pszenicy, makówki, jabłek nabitych na patyk czy marchewki z nacią, nie brakuje i wrotyczu, krwawnika, bożego drzewka-bylicy, macierzanki, szałwii, ruty, piołunu, kopru czy ważnej w folklorze słowiańskim kaliny. Są rudbekie, floksy, aksamitki, georginie, nagietki. Zasuszony, wiszący na domu bukiet chroni od burz, ocielonej krowie dawano do picia pokruszonych roślin poświęconych na Zielną, okadzano palonymi na pokrywce roślinami dom i stajnie między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem, aby się złe nie trzymało.

Jest to najstarsze maryjne święto w kalendarzu, od V wieku kościoły wschodu, od VII wieku kościół katolicki uroczyście je obchodzą, choć dogmat o Wniebowzięciu przyjęto w 1950 roku. Zanim nadeszło chrześcijaństwo, Słowianie także czcili swoje bóstwa urodzaju. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa przenikanie się wiary z grecką tradycją filozoficzną było faktem, jedna od drugiej nawzajem czerpały. W czasach przed Chrystusem Rzymianie czcili Dianę, utożsamianą z Artemidą, boginię księżyca, narodzin i łowów. Uroczystość przypadała na 13 sierpnia, czcili ją niewolnicy w świątyni na Awentynie zbudowanej przez króla Serwiusza Tulliusza. Wszystkie boginie w jakiś sposób odnoszące się do urodzaju, władczynie życia i śmierci – na przykład Artemida, Demeter, Persefona – to według religioznawców elementy jednego kompleksu wierzeń związanych z Boginią Matką (polecam podręcznik Etnologia religii prof. Andrzeja Szyjewskiego), gdzie autor obszernie prezentuje tą złożoną sprawę i m. in. pisze:

Kult ziemi, zapoczątkowany w czasach rewolucji neolitycznej, niemal bez zmian dotarł do czasów współczesnych, a jego echem jest dziwnie trwały kult Matki Boskiej w kulturze ludowej.

Świątynia Artemidy w Efezie, Wikipedia

Pszenicę udomowiono 10 tysięcy lat temu, współczesne badania genetyczne ujawniły, że ta „udomowiona” pszenica jest najbardziej podobna do roślin rosnących dziko w południowo-wschodniej Turcji w pobliżu granicy z Syrią. To właśnie z tamtych rejonów rozprzestrzenił się kult Magna Mater, charakterystyczny dla społeczności neolitu. Zawsze chodziło o wielość form bóstwa, o moc kreacyjną i wcielenie życia, o cykliczność zamierania i odradzania się świata roślinnego.

Na koniec prezentacja roślin Matki Boskiej, wyodrębnionych przez Seweryna Udzielę przed ponad 100 laty w jego zielniku (zbierał je m. in. we wsiach: Bieżanów, Skawina, Dobczyce, Gdów, Świątniki, Siepraw, Krzesławice) a wydobytych z zielnika przez dr. Piotra Köhlera. Wszystkie ponoć święcono 15 sierpnia.

Osetek Najświętszej Marii Panny - dziewięćsił pospolity (Carlina vulgaris); Włoski Najświętszej Panny Maryi, Włoski Matki Boskiej – wierzbownica gruczołowata (Epilobium adenocaulon); Ziele Matki Boskiej – wierzbówka kiprzyca (Epilobium angustifolium); Pszeniczka Matki Boskiej - szarota błotna (Filaginella uliginosa); Mirt Matki Boskiej – janowiec ciernisty (Genista germanica); Rękawki Matki Boskiej, Sukienki Matki Boskiej, Paluszki Matki Boskiej – goryczka wąskolistna (Gentiana pneumonanthe); Naparstki Matki Boskiej – świerzbnica polna (Knautia arvensis); Gruszki Matki Boskiej – tojeść pospolita (Lisymachia vulgaris); Żytko Matki Boskiej – szarota leśna (Omalotheca sylvatica); Kądziołka Matki Boskiej, Łzy Matki Boskiej – koniczyna polna (Trifolium arvense); Warkocze Matki Boskiej – dziewanna drobnokwiatowa (Verbascum thapsus).

Herbarium

Karolina Kolanowska — Tue, 08 Jun 2010 13:05:47 +0000

Ponad wiek temu przy krakowskim Rynku Głównym w Pałacu Spiskim znajdował się sklep Spółki Fischer. Jego właściciele J.Ficher i W.Zajączkowski znani byli nie tylko, jako wydawcy atrakcyjnych pocztówek, ale również artykułów papierniczych. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że panowie drukując różnego rodzaju kajety odkryli rąbek tajemnicy dawniejszych zajęć edukacyjnych, podważając przy tym przekonanie tych, którzy uważali że strona wizualna pomocy dydaktycznych jest wymysłem współczesności.
Oryginalna teczka formatu A4 przyciąga wzrok. Brzegi ozdobione motywami liści akantu i kwiatostanów wraz z pochyłym napisem ZIELNIK sugerują oglądającemu z czym ma do czynienia . Najważniejszy jednak jest tutaj własnoręczny podpis właściciela teczki i jej zawartość. Basia Kożuch odnalazła ją dla mnie w Dziale Dokumentacji Kultury Ludowej

857/MEK Zielnik

Stanisławowi Binderowi, uczniowi gimnazjum św. Anny w Krakowie z pieczołowitością godną prawdziwego botanika udało się utrwalić ślady dawnych ogrodów.
Na przezroczystych 102 kartkach zielnika umieścił właśnie tyle samo odmian roślin posługując się przy ich nazewnictwie fachowym słownikiem polskim i łacińskim. Mało tego! Podał dokładna datę zbioru (wszystkie z 1911 r.) oraz miejsca swych odkryć(wśród nich Dębniki, Błonia, okolice Sikornik i Panieńskich Skał). Paper rhoeas Maczek, Prunus spinosa Tarnina

To, co chciałoby się jedynie ukryć w herbarium to upływający czas. Niepostrzeżenie wdarł się do wnętrza zagarniając dla siebie fragmenty roślin. Dzisiaj skutki jego obecności łagodzą konserwatorzy muzealni.

Post scriptum
W teczce tuż za luźno pozostającymi kartkami w ilości 102 dołączony był jeszcze jeden dokument. To właściwie zeszyt-zielnik skomponowany z roślin lekarskich używanych w Świnnej Porębie(również z 1911 roku).

Do zbiorów Muzeum Etnograficznego pozyskał go sam Seweryn Udziela.
Trudno określić, kto był jego autorem, być może sam gimnazjalista Stanisław? Pozostało nam tylko snucie domysłów.

Ja swojego zielnika nie zdążyłam podpisać z przyczyn prozaicznych-zabrakło mi rzetelności w jego prowadzeniu.
Tym, którym się udało gratuluję i radzę starannie złożyć na nim swój podpis!

Czas kwitnienia i ochrona ptaków

Piotr Worytkiewicz — Mon, 04 May 2009 10:49:06 +0000

Gorący początek maja. Wydaje się, ze wszystko bedzie usychać. W ogrodzie na Krowodrzy troska działkowiczów czyni cuda – jak kiedyś u mieszkańców wsi.

Widać to u najstarszych działkowiczow i tych co posiadaja… wiedzę. Wodę i ziemię posiada tu każdy. Ci z którymi rozmawiam sa ponadto zainteresowani przyszłością działek i argumentami za ich pozostawieniem.: to jest ich niezbywalne prawo do pracy. Tak jak w każdym zawodzie.

W pogoni za czasem kwitnienia roślinki nabierają szczególnego znaczenia: kolejne kwiatki trafiaja do zielnika. Trzeba się spieszyć. Starszej pani brakuje czasu bo ma świadomośc że w domu robota czeka. Widać tu pewne nawyki z czasów kiedy ratowano działką budżety domowe i zapobiegliwość .

Pamięta te czasy stara jabłon przy drodze i warzywa, których powierzchnia uprawy jest taka że trzeba ją chronić. Wartością stają się dokarmianie ptaków i troska o ich przetrwanie.

Jak zbierać i przygotowywać rośliny do zielnika

Monika Kujawska — Thu, 02 Apr 2009 11:38:22 +0000

Przygotować sobie teczkę i kilka gazet (najlepiej dzienniki, zdolne absorbować wilgoć). Teczka może być z plastiku, grubego kartonu, sklejki. Wymiary: roślina powinna zmieścić się w gazecie formatu „Gazety Wyborczej”, lub „Dziennika” (nie wystawać poza nią).

Teczkę i kilka gazet nosić ze sobą w miarę możliwości na każde spotkanie z działkowcami. Po zebraniu roślin należy je wysuszyć. Robimy to zmieniając gazety codziennie, teczkę mocno przyciskać ciężkimi przedmiotami.

Układanie roślin:
- jeśli roślina jest nieduża, wówczas kilka sztuk ułożyć na gazecie

- jeśli jest zbyt długa, to zgiąć ją w kształcie V, N, M

- jeśli jest zbyt długa i mocno liściasta, przeciąć na pół lub na trzy części i ułożyć je obok siebie

- jeśli liść rośliny jest bardzo duży i nie mieści się na gazecie, można go złożyć tak, by widoczna była podstawa liścia, jego czubek i ogólny kształt. Pamiętać by duże liście mocno przyciskać, żeby się nie fałdowały. Dodatkowo można obłożyć je ligniną. W ten sposób szybciej wyciągniemy z nich wodę

- pnącze, które naturalnie zgina się, może zostać w kształcie litery U

- liście tak ułożyć by nie nachodziły na siebie, niektóre odkręcić, by widzieć spodnią część, to samo z kwiatami. Niektóre płatki kwiatów otworzyć, by widzieć ich wnętrze (pręciki, słupki). Z kwiatami należy obchodzić się bardzo delikatnie, gdyż ich „kompletność” bywa często kluczowa dla zidentyfikowania danej rośliny

- przy układaniu roślin na gazecie pamiętać o tym, że powinny one w miarę możliwości zachować naturalny kierunek liści, pędów, i innych części. Kwiaty zwieszone, powinny pozostać zwieszone, a kwiaty wyprostowane powinny pozostać proste

- jeśli roślina ma bardzo wąskie liście lub zwijające się (dotyczy to głównie traw), lub jeśli jest bardzo ciepło i zerwana roślina szybko więdnie, wtedy można zmoczyć ją wodą lub włożyć do lekko namoczonej gazety, to pomoże w rozprostowaniu poszczególnych jej części.

- jeśli roślina jest zbyt rozłożysta, o bardzo rozgałęzionych pędach, wtedy można niektóre pędy i liście powycinać, ale w taki sposób by nie pozbawić ich cech (charakterystycznych form pędów i liści), np. odcinając liść pozostawić fragment jego ogonka przy okazie, na znak, że kiedyś tam wyrastał organ.

- owoce, jeśli są grubsze niż 2-3 cm., tniemy wzdłuż lub wszerz. Możemy zrobić małą kopertę, w którą włożymy owoce, które odpadły podczas suszenia rośliny.

- iglaki podczas suszenia „sypią się”, wiec od początku trzymać je w czymś na kształt koperty z gazety.

Etykiety:
Do zebranej, ułożonej na gazecie rośliny wkładamy etykietkę na której zapisujemy:
- nazwę rośliny, lub nazwy jeśli badany wymienia ich więcej

- miejsce zebrania

- datę

- imię i nazwisko osoby, która zebrała

- rodzaj rośliny: drzewo (podać orientacyjnie wysokość), krzew (wysokość w przybliżeniu), roślina zielna, pnącze

- kolor kwiatu lub owocu

- imię i nazwisko informatora (na użytek własny i innych badaczy, aby dane o roślinie można odnieść do konkretnego okazu)
Etykietę przekładamy wraz z rośliną do suchych gazet, nie rozdzielamy okazu od jego opisu.

Dodatkowe informacje:
Zebrać po 2 okazy, jeśli jest to możliwe.
Rośliny zbieramy najlepiej w kwiecie i/lub owocu. Jeśli nie kwitnie, gdy chcemy ją zerwać,wówczas czekamy do następnego spotkania, albo pytamy właściciela, kiedy można się spodziewać kwitnienia. Jeśli nie uda się zebrać rośliny w kwiecie i owocu, to zbieramy taką jaka jest. Pamiętać należy, że wszystkie rośliny mają kwiaty i owoce, czasem tylko bardzo małe i ledwie dostrzegalne.

Bibliografia:
Drobnik Jacek 2009, Zielnik i zielnikoznawstwo, Wydawnictwo Naukowe PWN
Dla tych którzy chcieliby na poważnie zabrać się za oznaczanie:
Rutkowski Lucjan 2004, Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, Wydawnictwo Naukowe PWN
Mniej poważnie (po kolorach kwiatów) popularnonaukowe (czyt. pobieżne) przewodniki.
Osobiście polecam, choć nie ręczę czy się sprawdzi na działce:
Szwedler Inga, Sobkowiak Mirosław 1998, Spotkania z przyrodą – Rośliny, MULTICO Oficyna Wydawnicza

Pobierz pdf Jak zbierać i przygotowywać zielnik